Giáo viên cần một bộ nguyên tắc dùng AI do chính trường thống nhất, trả lời rõ năm câu: việc gì nên giao cho AI hỗ trợ, việc gì giáo viên phải tự làm, dữ liệu nào không bao giờ đưa vào chatbot, cách kiểm nội dung AI tạo ra, và khi nào phải nói với học sinh, đồng nghiệp rằng mình đã dùng AI. Không có bộ nguyên tắc này, mỗi thầy cô tự xoay xở, người dùng quá dè dặt, người dùng quá thoải mái, và nhà trường không nắm được rủi ro.
Bài này đưa ra khung các nguyên tắc mà tổ chuyên môn hoặc hội đồng sư phạm có thể thảo luận và ghi vào quy chế dùng AI của trường. Các kỹ thuật cụ thể như soạn kế hoạch bài dạy, thiết kế hoạt động hay viết nhận xét với AI có bài riêng ở các mục khác của trang; ở đây chỉ bàn phần luật chơi chung cho người dạy.
Vì sao nhà trường cần nguyên tắc cho cả giáo viên
Nhiều trường soạn quy định về AI nhưng chỉ nhắm vào học sinh. Trong khi đó, giáo viên mới là người đang xử lý nhiều dữ liệu nhạy cảm nhất: danh sách lớp, điểm số, nhận xét, hoàn cảnh gia đình, thông tin sức khoẻ của học sinh. Một thầy cô có ý tốt, muốn viết nhận xét cuối kỳ nhanh hơn, có thể dán nguyên bảng điểm có họ tên của cả lớp vào chatbot công cộng mà không nghĩ đến chuyện dữ liệu đó đi đâu.
Rủi ro thứ hai là nội dung. AI có thể bịa một sự kiện lịch sử, đưa ra một công thức sai, hay dùng ví dụ không hợp với lứa tuổi. Nếu giáo viên đưa thẳng vào phiếu học tập mà không kiểm, lỗi đó đến tay vài chục, thậm chí vài trăm học sinh. Uy tín bị ảnh hưởng không chỉ là của một giáo viên mà của cả tổ và trường.
Rủi ro thứ ba tinh tế hơn: sự bất đối xứng. Nếu trường đòi học sinh khai báo khi dùng AI mà giáo viên dùng AI soạn đề, viết nhận xét mà không ai biết, học sinh sẽ thấy quy định chỉ dành cho một phía. Bộ nguyên tắc cho giáo viên giúp nhà trường đứng vững khi nói về liêm chính với học sinh.
Việc nên giao cho AI hỗ trợ và việc giáo viên giữ lại
Ranh giới không nằm ở công cụ mà ở mức độ ảnh hưởng đến học sinh. Bảng sau là gợi ý để tổ chuyên môn thảo luận, chỉnh theo cấp học.
| Nhóm việc | AI hỗ trợ được | Giáo viên giữ quyết định |
|---|---|---|
| Chuẩn bị bài dạy | Phác khung kế hoạch bài dạy, gợi ý hoạt động, tìm ví dụ gần gũi, đơn giản hoá câu chữ | Mục tiêu bài, nội dung kiến thức, phân hoá theo học sinh thật của lớp |
| Học liệu | Soạn bản nháp phiếu học tập, câu hỏi luyện tập, đoạn đọc mẫu | Kiểm từng câu, từng đáp án, chọn và sửa cho đúng chương trình |
| Đánh giá | Gợi ý tiêu chí, gợi ý cách diễn đạt lời nhận xét chung không có tên | Chấm điểm, xếp loại, nhận xét từng học sinh |
| Liên lạc | Soạn nháp thông báo, thư mời họp, sửa giọng văn cho mềm mỏng | Nội dung trao đổi về từng học sinh, quyết định gửi |
| Hành chính | Tóm tắt văn bản, soạn nháp báo cáo từ số liệu đã ẩn danh | Số liệu chính thức, chữ ký, trách nhiệm báo cáo |
Nguyên tắc nền: AI gợi ý, giáo viên quyết. Không có bước nào mà kết quả của AI đến thẳng tay học sinh hay phụ huynh mà không qua mắt giáo viên.
Dữ liệu học sinh giáo viên tuyệt đối không đưa vào chatbot công cộng
Đây là phần nên viết cứng nhất trong bộ nguyên tắc. Với chatbot công cộng, tức tài khoản cá nhân, miễn phí hoặc không do trường quản lý, không đưa vào:
- Họ tên đầy đủ kèm lớp, ngày sinh, mã định danh, ảnh khuôn mặt của học sinh.
- Bảng điểm, kết quả kiểm tra, nhận xét học bạ có thể nhận ra từng em.
- Hoàn cảnh gia đình, tình trạng sức khoẻ, khuyết tật, khó khăn tâm lý.
- Thông tin về vụ việc kỷ luật, bạo lực học đường, mâu thuẫn giữa học sinh.
- Số điện thoại, địa chỉ, thông tin của phụ huynh.
- Bài làm còn tên học sinh, kể cả khi chỉ muốn nhờ AI góp ý.
Khi cần AI hỗ trợ cho việc liên quan đến học sinh, giáo viên thay tên bằng mã như HS1, HS2, bỏ chi tiết nhận diện, hoặc mô tả tình huống ở dạng chung. Nếu trường có công cụ AI được cấp qua tài khoản tổ chức với cam kết bảo vệ dữ liệu, quy chế nên ghi rõ công cụ đó được dùng cho loại dữ liệu nào. Phần quy định pháp luật về dữ liệu cá nhân thay đổi theo thời gian, nên nhà trường cần kiểm văn bản hiện hành.
Kiểm nội dung AI tạo ra trước khi dùng với học sinh
Mỗi tổ nên thống nhất một quy trình kiểm ngắn, áp dụng cho mọi học liệu có phần do AI tạo:
- Đối chiếu mọi kiến thức, số liệu, sự kiện, công thức với sách giáo khoa hoặc tài liệu chính thống. AI viết sai một cách tự tin, nên không thể chỉ đọc lướt.
- Tự làm lại các câu hỏi và bài tập có đáp án. Đáp án do AI đưa ra có thể sai, nhất là ở môn tính toán.
- Đọc lại bằng con mắt lứa tuổi học sinh: ví dụ có phù hợp không, có định kiến về vùng miền, giới tính, dân tộc không, có từ ngữ khó hiểu không.
- Kiểm tính phù hợp với chương trình và kế hoạch dạy học hiện hành của trường.
- Với tài liệu dùng chung trong tổ, nhờ một đồng nghiệp đọc chéo trước khi phát cho học sinh.
Câu lệnh mẫu khi nhờ AI tự rà lỗi trước khi giáo viên kiểm: "Đây là phiếu học tập cho học sinh lớp bảy. Hãy liệt kê những câu có thể sai kiến thức, câu có đáp án không duy nhất, và từ ngữ có thể khó với học sinh lứa tuổi này. Không sửa, chỉ liệt kê." Bước này giúp khoanh vùng chỗ cần xem kỹ, nhưng không thay được việc giáo viên tự kiểm.
Minh bạch với học sinh, đồng nghiệp và phụ huynh
Với học sinh. Giáo viên không cần ghi chú AI trên mọi phiếu học tập, nhưng nên nói rõ với lớp rằng thầy cô có dùng AI để chuẩn bị và luôn kiểm lại. Việc làm mẫu này dạy học sinh cách dùng AI có trách nhiệm hiệu quả hơn mọi bài giảng.
Với đồng nghiệp. Tài liệu dùng chung trong tổ, đề kiểm tra chung, sáng kiến kinh nghiệm nên ghi rõ phần nào có AI hỗ trợ. Người dùng lại tài liệu cần biết để kiểm kỹ hơn.
Với phụ huynh. Nếu giáo viên dùng AI để soạn nháp thông báo chung thì không cần nói, vì giáo viên vẫn là người viết cuối cùng. Nhưng nếu phụ huynh hỏi trường có dùng AI trong đánh giá con không, câu trả lời nên rõ ràng: AI không chấm điểm, không xếp loại, nhận xét do giáo viên quyết.
Với sản phẩm chuyên môn. Sáng kiến kinh nghiệm, bài dự thi giáo viên giỏi, tài liệu báo cáo phải trung thực về nguồn gốc. AI có thể giúp trình bày, nhưng ý tưởng, số liệu thực nghiệm và kết luận phải là của giáo viên.
Bốn tình huống mẫu để tổ chuyên môn thảo luận
Nguyên tắc viết ra giấy dễ đồng ý, khó áp dụng. Thảo luận những tình huống giả định dưới đây trong một buổi sinh hoạt chuyên môn giúp cả tổ hiểu giống nhau ranh giới nằm ở đâu. Mỗi tình huống, hỏi: được hay không, nếu được thì cần thêm bước gì.
- Tình huống một: một giáo viên muốn nhờ chatbot gợi ý cách nhận xét cho một học sinh hay nói chuyện riêng trong giờ, định dán nguyên đoạn mô tả có tên em và tên phụ huynh. Câu trả lời gợi ý: được nhờ gợi ý cách diễn đạt, nhưng phải bỏ tên, bỏ chi tiết nhận diện, và lời nhận xét cuối cùng do giáo viên tự viết dựa trên quan sát thật.
- Tình huống hai: tổ dùng chung một bộ câu hỏi ôn tập do một giáo viên soạn bằng AI, sau hai tuần học sinh phát hiện một đáp án sai. Câu trả lời gợi ý: sửa ngay, báo các lớp đã dùng, và từ đó áp dụng bước đọc chéo trước khi phát tài liệu chung.
- Tình huống ba: một giáo viên dùng công cụ tạo ảnh để làm hình minh hoạ nhân vật lịch sử cho bài giảng. Câu trả lời gợi ý: được dùng để minh hoạ không khí thời đại, nhưng phải nói rõ với học sinh đây là ảnh do máy tạo, không phải tư liệu, tránh để học sinh nhầm thành chân dung thật.
- Tình huống bốn: một giáo viên định dùng AI viết gần như toàn bộ sáng kiến kinh nghiệm, kể cả phần kết quả thực nghiệm. Câu trả lời gợi ý: không được; AI chỉ hỗ trợ trình bày, sắp xếp ý, sửa câu chữ, còn số liệu và kết quả phải là thực tế lớp học của giáo viên.
Tổ có thể tự thêm tình huống từ chính công việc của mình. Ghi lại cách tổ đã thống nhất vào phụ lục bộ nguyên tắc để giáo viên mới đọc là hiểu, không phải hỏi lại từ đầu.
Đưa bộ nguyên tắc vào nề nếp tổ chuyên môn
Bộ nguyên tắc chỉ có ý nghĩa khi được dùng trong công việc hằng tuần. Cách đơn giản là đưa một mục ngắn vào các buổi sinh hoạt chuyên môn: mỗi buổi, một giáo viên chia sẻ một cách dùng AI hiệu quả và một lỗi AI đã mắc mà mình phát hiện được. Sau một học kỳ, tổ sẽ có một kho kinh nghiệm thực tế, sát với môn và lớp của mình, đáng tin hơn mọi hướng dẫn chung.
Tổ cũng nên giữ một thư mục chung cho các câu lệnh mẫu đã được kiểm, kèm ghi chú dùng cho việc gì và cần lưu ý gì. Giáo viên mới hoặc giáo viên lớn tuổi ít dùng công nghệ có thể bắt đầu từ đó thay vì tự mò. Ghi rõ ngày cập nhật, vì công cụ thay đổi và có những câu lệnh chỉ hợp với phiên bản cũ.
Cuối cùng, nên tôn trọng lựa chọn của giáo viên không muốn dùng AI. Bộ nguyên tắc đặt ranh giới an toàn cho người dùng, không bắt buộc mọi người phải dùng. Một giáo viên soạn bài hoàn toàn thủ công mà chất lượng tốt vẫn là giáo viên tốt.
Câu hỏi thường gặp
Giáo viên có được dùng tài khoản AI cá nhân để chuẩn bị bài dạy không?
Thường là được, miễn là tuân thủ nguyên tắc không đưa dữ liệu học sinh vào. Soạn khung bài, tìm ví dụ, đơn giản hoá câu chữ là việc không cần dữ liệu cá nhân. Khi trường có công cụ được cấp qua tài khoản tổ chức, nên ưu tiên dùng công cụ đó cho việc liên quan đến học sinh.
Dùng AI soạn đề kiểm tra có vi phạm quy chế ra đề không?
AI chỉ là công cụ soạn nháp; quy chế ra đề và bảo mật đề vẫn áp dụng đầy đủ. Giáo viên cần kiểm từng câu, bảo đảm đề đúng ma trận và đặc tả theo hướng dẫn hiện hành, và không đưa đề chính thức chưa thi vào chatbot công cộng vì có nguy cơ lộ đề.
Có nên bắt buộc giáo viên khai báo mỗi lần dùng AI không?
Không cần khai báo từng lần cho công việc chuẩn bị cá nhân. Chỉ nên yêu cầu ghi rõ với tài liệu dùng chung trong tổ, đề kiểm tra chung và sản phẩm chuyên môn như sáng kiến kinh nghiệm. Bắt khai báo mọi thứ sẽ biến thành thủ tục hình thức, không ai làm thật.
Giáo viên dùng AI viết nhận xét học bạ có được không?
AI có thể gợi ý cách diễn đạt chung theo tiêu chí, nhưng nhận xét từng học sinh phải do giáo viên viết dựa trên quan sát thật của mình, và không đưa tên hay kết quả học tập của học sinh vào chatbot công cộng. Nhận xét đọc lên như văn mẫu sẽ mất ý nghĩa với học sinh và phụ huynh.
Nếu giáo viên phát hiện tài liệu AI đã phát cho học sinh có lỗi thì làm gì?
Báo lại cho lớp ngay buổi gần nhất, sửa và giải thích lỗi đó. Đây cũng là cơ hội tốt để cho học sinh thấy AI có thể sai và vì sao phải kiểm. Nếu tài liệu dùng chung, báo cho tổ để các lớp khác cùng sửa.
Ai trong trường nên phụ trách cập nhật bộ nguyên tắc cho giáo viên?
Thường là phó hiệu trưởng phụ trách chuyên môn, phối hợp với một vài giáo viên dùng AI nhiều ở các tổ khác nhau. Bộ nguyên tắc nên được rà cùng quy chế dùng AI chung của trường, ít nhất mỗi học kỳ một lần.