Thang mức độ dùng AI là một bảng chung của trường, chia việc dùng AI trong bài tập thành vài mức từ "không được dùng" đến "dùng AI làm công cụ chính", để giáo viên chỉ cần ghi một con số lên đề là học sinh biết mình được làm gì. Cách này giải quyết câu hỏi học sinh hỏi nhiều nhất: bài này có được dùng AI không, và dùng đến đâu thì vẫn là bài của mình.
Ý tưởng chia mức không mới; nhiều trường và trường đại học trên thế giới đã dùng các thang tương tự, thường từ ba đến năm mức. Bài này đề xuất một thang năm mức phù hợp trường phổ thông Việt Nam, kèm ví dụ theo môn, cách ghi lên đề, mẫu khai báo cho học sinh và những tình huống dễ gây tranh cãi. Bạn có thể giản lược còn ba mức cho cấp tiểu học hoặc trung học cơ sở.
Thang năm mức đề xuất cho trường phổ thông
Mỗi mức mô tả điều học sinh được làm và điều phải tự làm. Mức càng cao, phần học sinh phải giải thích về quá trình làm bài càng nhiều, không phải càng ít.
| Mức | Học sinh được dùng AI để | Học sinh phải tự làm |
|---|---|---|
| 0 — Không dùng AI | Không dùng ở bất kỳ khâu nào | Toàn bộ bài, thường làm trên lớp hoặc có giám sát |
| 1 — Tìm ý, hỏi đáp | Hỏi giải thích khái niệm, gợi ý hướng suy nghĩ, ôn lại kiến thức trước khi làm | Toàn bộ sản phẩm nộp, không chép câu chữ của AI |
| 2 — Góp ý bản nháp | Nhờ AI chỉ lỗi chính tả, lỗi lập luận, đặt câu hỏi phản biện cho bản nháp mình tự viết | Bản nháp đầu và mọi chỉnh sửa, tự quyết sửa hay không |
| 3 — Cùng làm có khai báo | Dùng AI tạo một phần sản phẩm như dàn ý, hình minh hoạ, bản dịch tham khảo | Chọn lọc, kiểm tra, viết lại, ghi rõ phần nào có AI |
| 4 — AI là công cụ chính | Dùng AI như công cụ trung tâm của bài, ví dụ phân tích dữ liệu, dựng mô hình, so sánh câu trả lời của AI | Thiết kế cách dùng, kiểm chứng, đánh giá giới hạn của kết quả AI |
Ở mức 4, đánh giá tập trung vào khả năng đặt câu hỏi, kiểm chứng và nhận ra chỗ AI sai, không phải vào sản phẩm cuối. Mức này hợp với bài dự án ở khối trung học phổ thông hơn là bài tập hằng ngày.
Vì sao cần thang chung thay vì để từng giáo viên tự quy định
Một học sinh trung học có thể học mười một, mười hai môn với từng ấy giáo viên. Nếu mỗi thầy cô dùng một cách diễn đạt riêng như "hạn chế dùng AI", "không lạm dụng AI", "được tham khảo AI", học sinh sẽ phải đoán. Những từ đó mơ hồ đến mức hai học sinh cùng lớp có thể hiểu ngược nhau, và khi bị nhắc nhở, cả hai đều thấy mình không sai.
Một thang chung giúp ba việc. Thứ nhất, học sinh học một lần và dùng cho mọi môn. Thứ hai, giáo viên buộc phải nghĩ trước về mục tiêu của bài: bài này đo kỹ năng gì, AI có làm thay kỹ năng đó không. Thứ ba, khi có tranh cãi, cả giáo viên, học sinh và phụ huynh nhìn vào cùng một mô tả, thay vì tranh luận về chữ "lạm dụng" nghĩa là gì.
Thang chung không lấy đi quyền của giáo viên. Mỗi thầy cô vẫn chọn mức cho từng bài, có thể đổi mức giữa các khâu của một dự án. Thứ thang chung bỏ đi chỉ là sự mơ hồ trong lời diễn đạt.
Ví dụ chọn mức theo môn và theo mục tiêu bài
Mức độ không gắn cố định với môn học mà với mục tiêu của từng bài. Cùng một môn, bài luyện kỹ năng nền nên để mức thấp, bài vận dụng mở có thể để mức cao. Một số ví dụ giả định:
- Ngữ văn, viết đoạn văn nghị luận trên lớp: mức 0, vì mục tiêu là học sinh tự tổ chức lập luận trong thời gian giới hạn.
- Ngữ văn, bài viết ở nhà có nộp bản nháp: mức 2, học sinh nhờ AI chỉ chỗ lập luận yếu rồi tự sửa, nộp cả bản nháp đầu và bản cuối.
- Toán, bài tập về nhà luyện kỹ năng: mức 1, được hỏi AI giải thích lại cách làm một dạng bài nhưng không chép lời giải.
- Tiếng Anh, bài thuyết trình nhóm: mức 3, được dùng AI gợi ý từ vựng và sửa phát âm qua bản đọc mẫu, khai báo phần đã dùng.
- Lịch sử và Địa lý, dự án tìm hiểu địa phương: mức 3, được dùng AI tóm tắt tài liệu, nhưng mọi dữ kiện phải đối chiếu nguồn sách giáo khoa hoặc tài liệu chính thức.
- Tin học, bài phân tích dữ liệu khảo sát lớp: mức 4, học sinh dùng AI hỗ trợ xử lý số liệu rồi đánh giá xem AI kết luận đúng hay sai ở đâu.
Đặt các ví dụ này vào phụ lục quy chế giúp giáo viên mới hoặc giáo viên ít dùng AI có điểm tựa khi chọn mức. Ví dụ theo môn chỉ để minh hoạ; cách dạy sâu từng môn với AI là chuyện của tổ bộ môn.
Cách ghi mức độ lên đề bài và trong giao việc
Thang chỉ có tác dụng khi được ghi ra đều đặn, ở chỗ học sinh nhìn thấy ngay. Quy trình gọn cho giáo viên:
- Khi soạn đề hoặc phiếu giao việc, xác định kỹ năng chính bài muốn đo, rồi tự hỏi AI có làm thay kỹ năng đó được không. Nếu có, chọn mức thấp.
- Ghi mức ngay dưới tên bài, ví dụ "Mức dùng AI: 2 — góp ý bản nháp", kèm một câu giải thích ngắn nếu bài có điểm đặc biệt.
- Với bài dự án nhiều khâu, ghi mức cho từng khâu: khâu tìm tài liệu mức 3, khâu viết báo cáo mức 2, khâu thuyết trình trước lớp mức 0.
- Nhắc lại mức khi giao bài bằng lời, nhất là với lớp nhỏ, và hỏi lại một hai học sinh xem các em hiểu mức đó là được làm gì.
- Đính kèm mẫu khai báo việc dùng AI với bài từ mức 2 trở lên.
- Khi chấm, nhìn vào khai báo trước, rồi mới đến sản phẩm. Bài khai báo trung thực mà dùng AI vượt mức nên được trao đổi để làm lại, không nên xử lý như gian lận.
Một mẹo nhỏ: trên nhóm lớp hoặc hệ thống giao bài của trường, thống nhất đặt mức ở đầu dòng tiêu đề bài. Sau vài tuần học sinh sẽ quen nhìn vào đó trước tiên.
Mẫu khai báo việc dùng AI cho học sinh
Khai báo không nên thành thủ tục nặng nề. Với học sinh phổ thông, ba câu là đủ: em đã dùng công cụ AI nào, em dùng vào khâu nào của bài, và em đã thay đổi hoặc kiểm tra kết quả của AI ra sao. Học sinh khối lớn có thể thêm một câu về chỗ em thấy AI trả lời sai hoặc chưa hợp, vì đó chính là dấu hiệu em đã đọc kỹ.
Ví dụ giả định một khai báo tốt: "Em dùng một chatbot để hỏi lại khái niệm hiệu ứng nhà kính trước khi viết. Em nhờ chatbot chỉ lỗi lặp từ trong bản nháp và sửa ba câu theo gợi ý. Chatbot đưa ra một con số về nhiệt độ mà em không tìm được nguồn nên em không dùng." Một khai báo như vậy cho giáo viên biết nhiều hơn mọi phần mềm dò.
Điều quan trọng là học sinh phải tin rằng khai báo trung thực không bị trừ điểm. Nếu em khai đã dùng AI ở mức 3 cho bài mức 2 và bị phạt nặng, lần sau em sẽ không khai nữa. Trường nên ghi rõ trong quy chế: khai báo trung thực mà vượt mức thì được hướng dẫn làm lại; chỉ việc che giấu mới bị coi là vi phạm liêm chính.
Khi nào nên điều chỉnh mức của một bài giữa năm học
Mức độ ghi trên đề không phải bất biến. Sau vài tuần, giáo viên thường thấy một số bài đặt mức quá cao nên sản phẩm của cả lớp na ná nhau, hoặc đặt quá thấp nên học sinh khối lớn thấy vô lý vì ngoài đời các em vẫn dùng AI cho đúng loại việc đó. Cả hai đều là tín hiệu nên xem lại, và việc điều chỉnh nên diễn ra trong tổ chuyên môn chứ không phải mỗi giáo viên tự đổi.
Một cách nhìn đơn giản: nếu kỹ năng mà bài muốn đo là kỹ năng học sinh chưa vững, hãy giữ mức thấp cho đến khi phần lớn lớp làm được không cần trợ giúp, rồi mới nâng. Giống như học sinh tiểu học phải thuộc bảng cửu chương trước khi được dùng máy tính cầm tay, học sinh cần tự viết được một đoạn lập luận trước khi nhờ AI góp ý. Ngược lại, khi kỹ năng nền đã vững, nâng mức giúp học sinh tập dùng AI có kiểm soát, một năng lực các em sẽ cần sau khi ra trường.
Khi đổi mức, giáo viên nên báo trước cho lớp và nói rõ lý do. Học sinh hiểu vì sao bài này giờ được dùng AI ở mức cao hơn sẽ dùng có trách nhiệm hơn so với khi chỉ thấy con số trên đề thay đổi mà không ai giải thích. Ghi lại các lần điều chỉnh cũng giúp tổ chuyên môn có dữ liệu khi rà soát quy chế cuối kỳ.
Những tình huống dễ gây tranh cãi và cách thống nhất
Công cụ sửa chính tả có tích hợp AI. Nhiều phần mềm soạn thảo và bàn phím điện thoại đã tự gợi ý câu. Nên thống nhất: sửa chính tả, dấu câu tự động được coi như mức 0; gợi ý viết lại cả câu thì từ mức 2.
Dịch đề bài sang ngôn ngữ khác. Học sinh dân tộc thiểu số hoặc học sinh mới chuyển từ nước ngoài về có thể cần dịch đề để hiểu. Việc dùng AI để hiểu đề không nên bị coi là vi phạm ở bất kỳ mức nào, trừ khi bài đang đo chính kỹ năng đọc hiểu.
Học thêm ở nhà có AI hỗ trợ. Học sinh hỏi AI để ôn bài trước giờ kiểm tra mức 0 là hoàn toàn chính đáng. Mức độ chỉ áp cho lúc làm sản phẩm nộp, không áp cho việc học.
Làm nhóm, một bạn dùng AI vượt mức. Nên đánh giá cá nhân trong bài nhóm ở khâu có dùng AI, và yêu cầu nhóm khai báo chung. Không nên phạt cả nhóm vì việc của một thành viên.
Học sinh có nhu cầu hỗ trợ riêng. Học sinh khó khăn về đọc viết có thể được dùng công cụ đọc to, chuyển giọng nói thành chữ ở mức cao hơn bạn cùng lớp. Điều chỉnh này nên do giáo viên, tổ chuyên môn và gia đình thống nhất trước, ghi vào kế hoạch hỗ trợ của em.
Câu hỏi thường gặp
Nên dùng thang ba mức hay năm mức?
Tiểu học và lớp sáu, lớp bảy thường chỉ cần ba mức: không dùng, dùng để hỏi và kiểm tra, dùng có khai báo. Khối trung học phổ thông có nhiều bài dự án và bài viết dài nên năm mức giúp phân biệt rõ hơn. Quan trọng là cả trường dùng cùng một thang.
Học sinh nói không biết bài này mức mấy thì giáo viên có lỗi không?
Nếu đề không ghi mức thì nên coi là chưa rõ và trao đổi lại, không kết luận học sinh vi phạm. Đây là lý do quy chế nên quy định bài không ghi mức thì mặc định ở mức 1, để học sinh có căn cứ.
Có cần thay đổi cách chấm điểm khi bài cho phép dùng AI ở mức cao không?
Có. Ở mức 3 và 4, tiêu chí đánh giá nên dành phần lớn cho khả năng chọn lọc, kiểm chứng, giải thích quá trình và nhận ra giới hạn của AI. Giữ nguyên tiêu chí cũ chỉ nhìn vào sản phẩm cuối sẽ khiến bài nào cũng trông giống nhau và khó phân biệt.
Thang mức độ có áp dụng cho bài kiểm tra định kỳ không?
Bài kiểm tra định kỳ làm trên lớp thường ở mức 0 và tuân theo quy chế kiểm tra hiện hành. Thang mức độ hữu ích nhất với bài tập về nhà, dự án, bài thuyết trình và sản phẩm học tập, nơi giáo viên không giám sát trực tiếp.
Làm sao biết học sinh có dùng đúng mức đã ghi không?
Không có cách chắc chắn tuyệt đối, và cũng không nên trông vào phần mềm dò. Cách đáng tin hơn là yêu cầu nộp bản nháp, ghi chép quá trình, khai báo, và hỏi học sinh giải thích bài của mình trong vài phút. Học sinh tự làm thường giải thích được lựa chọn của mình.
Phụ huynh có cần biết mức độ dùng AI của từng bài không?
Không cần từng bài, nhưng phụ huynh nên được giới thiệu thang mức độ từ đầu năm để hiểu khi con nói bài này được dùng AI. Phụ huynh nắm thang sẽ biết lúc nào nên nhắc con tự làm, lúc nào việc con hỏi chatbot là đúng quy định.