Trước khi đưa một công cụ AI vào lớp, nhà trường nên duyệt nó theo năm nhóm tiêu chí: độ tuổi được phép dùng theo điều khoản của nhà cung cấp, cách tạo và quản lý tài khoản, dữ liệu của học sinh đi đâu, nội dung có được lọc theo lứa tuổi không, và giáo viên có giám sát được không. Công cụ đạt cả năm nhóm mới nên ghi vào danh sách được phép; công cụ hay mà không đạt thì giáo viên dùng ở máy mình để trình chiếu, không giao cho học sinh tự dùng.
Bài này dành cho cán bộ quản lý, giáo viên tin học và tổ trưởng chuyên môn được giao rà công cụ. Không có sản phẩm nào được gọi tên hay xếp hạng ở đây, vì tính năng và điều khoản thay đổi rất nhanh; thay vào đó là bảng câu hỏi để bạn tự kiểm từng công cụ ở thời điểm duyệt, và quy trình thử trước khi dùng đại trà.
Vì sao "công cụ miễn phí, ai cũng dùng" chưa phải lý do đủ
Giáo viên thường biết đến một công cụ AI qua đồng nghiệp hay các nhóm chia sẻ trên mạng, thấy hay và muốn cho học sinh dùng ngay. Vấn đề là phần lớn công cụ phổ thông được thiết kế cho người lớn. Điều khoản sử dụng của nhiều dịch vụ đặt tuổi tối thiểu, phổ biến là mười ba tuổi, và yêu cầu có sự đồng ý của cha mẹ với người chưa đủ mười tám. Cho học sinh tiểu học tự đăng ký tài khoản ở những dịch vụ đó là vi phạm điều khoản ngay từ đầu, và nhà trường là bên đã khuyến khích việc đó.
Hướng dẫn về AI tạo sinh trong giáo dục do UNESCO công bố năm 2023 cũng khuyến nghị cân nhắc giới hạn độ tuổi khi dùng các công cụ này trong lớp học, và nhấn mạnh việc kiểm tra quyền riêng tư trước khi áp dụng. Các khuyến nghị quốc tế như vậy chỉ là tham khảo, nhưng cho thấy câu hỏi về tuổi và dữ liệu không phải là sự cẩn thận thái quá.
Thêm vào đó, công cụ miễn phí thường đổi lấy dữ liệu: nội dung trò chuyện có thể được lưu, được dùng để cải thiện sản phẩm, hoặc chia sẻ với bên thứ ba theo điều khoản. Với người lớn, đó là lựa chọn cá nhân. Với học sinh vị thành niên, nhà trường có trách nhiệm cân nhắc thay các em.
Bảng năm nhóm tiêu chí duyệt công cụ
Mỗi công cụ nên được trả lời đủ các câu hỏi dưới đây, ghi rõ ngày kiểm, vì điều khoản có thể đổi sau mỗi lần cập nhật.
| Nhóm tiêu chí | Câu hỏi cần trả lời | Dấu hiệu đáng lo |
|---|---|---|
| Độ tuổi | Điều khoản cho phép người dùng từ bao nhiêu tuổi, cần cha mẹ đồng ý không, có phiên bản dành cho học sinh không | Không nêu tuổi, hoặc tuổi tối thiểu cao hơn học sinh định dùng |
| Tài khoản | Học sinh đăng nhập bằng gì, nhà trường có quản lý tài khoản không, có dùng được mà không cần số điện thoại, email cá nhân không | Bắt buộc đăng ký bằng mạng xã hội hoặc số điện thoại của học sinh |
| Dữ liệu | Nội dung trò chuyện được lưu bao lâu, có dùng để huấn luyện mô hình không, có tắt được không, máy chủ ở đâu | Chính sách dữ liệu mơ hồ, không có tuỳ chọn xoá |
| Nội dung | Có bộ lọc nội dung theo lứa tuổi không, công cụ trả lời thế nào với câu hỏi nhạy cảm, có quảng cáo không | Có quảng cáo, có khu vực trò chuyện với người lạ |
| Giám sát | Giáo viên có xem được hoạt động của học sinh trong lớp không, có bật tắt tính năng được không | Học sinh dùng hoàn toàn riêng, giáo viên không thấy gì |
Không phải công cụ nào cũng cần đạt mọi tiêu chí ở mức cao nhất. Một công cụ giáo viên chỉ dùng để trình chiếu trên màn hình chung không cần tài khoản học sinh, nên nhóm tiêu chí tài khoản và giám sát gần như không áp dụng. Điều quan trọng là quyết định có cân nhắc, và có ghi lại.
Gợi ý theo từng cấp học
Mức độ tiếp xúc trực tiếp với công cụ AI nên tăng dần theo tuổi. Dưới đây là định hướng chung để trường điều chỉnh theo điều kiện của mình:
- Mầm non: trẻ không dùng công cụ AI trực tiếp. Giáo viên có thể dùng AI để chuẩn bị, nhưng mọi tương tác của trẻ là với người thật và đồ vật thật.
- Tiểu học: học sinh chủ yếu xem giáo viên dùng AI trên màn hình chung, cùng thảo luận câu trả lời của máy. Nếu dùng công cụ riêng, chỉ dùng loại thiết kế cho trẻ em, có tài khoản do trường quản lý, trong giờ có giáo viên.
- Trung học cơ sở: học sinh từ mười ba tuổi có thể bắt đầu dùng một số công cụ đã được duyệt, trong hoạt động có hướng dẫn và có sự đồng ý của phụ huynh theo điều khoản. Ưu tiên tài khoản do trường cấp.
- Trung học phổ thông: học sinh dùng rộng hơn, kể cả trong bài tập về nhà theo thang mức độ của trường. Trọng tâm chuyển sang dạy cách kiểm chứng, khai báo và bảo vệ dữ liệu cá nhân.
Định hướng này không thay điều khoản của nhà cung cấp. Nếu một công cụ yêu cầu người dùng từ mười tám tuổi, học sinh trung học phổ thông cũng không nên tự đăng ký, dù các em đã quen dùng ở nhà.
Quy trình thử trước khi đưa vào lớp
Đọc điều khoản là bước cần nhưng chưa đủ. Một vòng thử thực tế giúp phát hiện những vấn đề không ghi trên giấy:
- Giáo viên phụ trách tạo tài khoản thử, dùng công cụ trong một tuần với chính các nhiệm vụ định giao cho học sinh.
- Đặt thử những câu hỏi học sinh có thể hỏi, kể cả câu hỏi tò mò, câu hỏi về chủ đề nhạy cảm theo lứa tuổi, để xem công cụ phản hồi thế nào.
- Kiểm các phần ít người để ý: mục cài đặt quyền riêng tư, cách xoá lịch sử, có quảng cáo hay đường dẫn ra ngoài không.
- Cho một nhóm nhỏ học sinh dùng thử trong một tiết có giáo viên, quan sát các em gặp khó ở đâu, có tìm cách vượt qua bộ lọc không.
- Ghi kết quả vào phiếu duyệt theo năm nhóm tiêu chí, đề xuất được dùng, dùng có điều kiện, hoặc không dùng.
- Ban giám hiệu quyết định và cập nhật vào danh sách công cụ được phép, gửi tới giáo viên và phụ huynh.
Toàn bộ quy trình mất khoảng hai đến ba tuần cho một công cụ. Nghe có vẻ lâu, nhưng nhanh hơn nhiều so với việc phải gỡ một công cụ đã dùng đại trà rồi mới phát hiện vấn đề.
Đọc điều khoản và chính sách dữ liệu: tìm những gì
Điều khoản sử dụng thường dài và khó đọc, nhưng người duyệt không cần đọc hết từng chữ. Có thể nhờ chính chatbot tóm tắt văn bản điều khoản công khai rồi tự đối chiếu lại bản gốc ở những mục quan trọng dưới đây:
- Mục độ tuổi và sự đồng ý của cha mẹ: thường nằm gần đầu văn bản; ghi lại nguyên văn tuổi tối thiểu và điều kiện kèm theo.
- Mục dữ liệu người dùng cung cấp: nội dung học sinh gõ vào có được dùng để huấn luyện hay cải thiện mô hình không, có tắt được không, tắt ở đâu.
- Mục thời gian lưu và quyền xoá: lịch sử được giữ bao lâu, người dùng hoặc nhà trường có tự xoá được không.
- Mục chia sẻ với bên thứ ba: dữ liệu có được chuyển cho đối tác quảng cáo, đơn vị phân tích không.
- Mục dành cho tổ chức giáo dục: nhiều nhà cung cấp có điều khoản riêng cho trường học, thường chặt hơn bản dành cho cá nhân; nếu có, đó là bản trường nên đọc.
- Mục thay đổi điều khoản: nhà cung cấp báo trước thế nào khi đổi chính sách, để biết khi nào phải duyệt lại.
Câu lệnh mẫu: "Dưới đây là điều khoản sử dụng công khai của một công cụ. Hãy trích nguyên văn các đoạn nói về tuổi tối thiểu, dữ liệu người dùng nhập vào, thời gian lưu và chia sẻ với bên thứ ba. Không diễn giải, chỉ trích." Yêu cầu trích nguyên văn giúp giảm nguy cơ AI tự suy diễn sai, nhưng người duyệt vẫn phải đối chiếu bản gốc trước khi ghi vào phiếu.
Giữ danh sách công cụ được phép luôn sống
Một trang, cập nhật theo học kỳ. Danh sách nên ngắn gọn: tên công cụ, cấp học được dùng, mục đích, điều kiện kèm theo, ngày duyệt. Để ở phụ lục quy chế, không ở thân văn bản, để sửa được nhanh.
Có kênh đề xuất công cụ mới. Giáo viên muốn dùng công cụ chưa có trong danh sách gửi đề xuất cho người phụ trách, thay vì tự cho học sinh dùng rồi xin phép sau.
Rà lại khi công cụ đổi điều khoản. Nhà cung cấp thường thông báo thay đổi chính sách qua thư điện tử. Người phụ trách nên đọc và cân nhắc xem có cần duyệt lại không.
Gỡ khỏi danh sách khi cần. Nếu công cụ bắt đầu có quảng cáo, đổi chính sách dữ liệu theo hướng bất lợi hoặc có sự cố, rút khỏi danh sách và thông báo cho giáo viên ngay, kèm gợi ý thay thế nếu có.
Công cụ học sinh tự dùng ở nhà: phạm vi của nhà trường đến đâu
Nhà trường không kiểm soát được việc học sinh dùng công cụ gì ở nhà, và cũng không nên cố. Nhưng trường có thể làm hai việc. Một là cho phụ huynh biết danh sách công cụ trường đã duyệt và lý do, để gia đình có thêm thông tin khi chọn cho con. Hai là dạy học sinh tự đặt các câu hỏi trong bảng tiêu chí: công cụ này cho người bao nhiêu tuổi, nó giữ những gì mình gõ vào, có ai đọc được không.
Khi một học sinh mang công cụ chưa được duyệt vào bài tập, giáo viên không nên phạt chỉ vì tên công cụ. Điều cần xem là em có tuân thủ thang mức độ dùng AI và khai báo không. Nếu công cụ đó có rủi ro rõ về dữ liệu hoặc nội dung, đó là dịp để trao đổi với em và phụ huynh, không phải để kỷ luật.
Phía gia đình đồng hành với con ở nhà có nhiều tài liệu riêng dành cho phụ huynh và học sinh; phần của nhà trường là bảo đảm những gì diễn ra trong lớp đã được cân nhắc cẩn thận, và chia sẻ cách cân nhắc đó với gia đình.
Câu hỏi thường gặp
Trường không có ngân sách mua công cụ AI có phiên bản giáo dục thì làm sao?
Có thể bắt đầu với cách dùng không cần tài khoản học sinh: giáo viên dùng công cụ trên máy mình, trình chiếu lên màn hình và cả lớp cùng thảo luận. Cách này đủ cho phần lớn hoạt động ở tiểu học và trung học cơ sở, lại giúp giáo viên kiểm soát nội dung.
Học sinh dùng tài khoản cá nhân đã có sẵn trong giờ học có được không?
Nên hạn chế, nhất là với học sinh chưa đủ tuổi theo điều khoản. Nếu cho phép ở khối trung học phổ thông, cần có sự đồng ý của phụ huynh và nhắc học sinh không nhập thông tin cá nhân. Tài khoản do trường quản lý vẫn là lựa chọn an toàn hơn.
Công cụ AI tích hợp sẵn trong phần mềm văn phòng của trường có cần duyệt không?
Có. Tính năng AI được thêm vào phần mềm quen thuộc thường bật mặc định, và có thể có chính sách dữ liệu riêng. Người quản trị tài khoản của trường nên kiểm tính năng đó có bật cho học sinh không, dữ liệu xử lý thế nào, rồi quyết định bật hay tắt.
Bộ lọc nội dung của công cụ có đủ để bảo vệ học sinh không?
Không đủ một mình. Bộ lọc giúp chặn phần lớn nội dung không phù hợp, nhưng học sinh có thể tìm cách vượt qua và bộ lọc có thể bỏ sót. Vì vậy học sinh nhỏ nên dùng trong giờ có giáo viên, và cần được dạy cách báo khi gặp nội dung lạ.
Ai trong trường nên chịu trách nhiệm duyệt công cụ?
Thường là một nhóm nhỏ gồm phó hiệu trưởng phụ trách chuyên môn, giáo viên tin học hoặc cán bộ thiết bị và một hai giáo viên bộ môn dùng AI nhiều. Quyết định cuối cùng thuộc ban giám hiệu, vì liên quan trách nhiệm của nhà trường với dữ liệu học sinh.
Có cần xin ý kiến phụ huynh trước khi cho học sinh dùng một công cụ AI ở trường không?
Với công cụ cần tạo tài khoản học sinh hoặc thu thập dữ liệu của các em, nên thông báo và xin đồng ý của phụ huynh, nhất là khi điều khoản của nhà cung cấp yêu cầu. Thông báo nên nói rõ công cụ dùng vào việc gì, dữ liệu nào được lưu và gia đình có thể từ chối thế nào.