Mục tiêu bài học tốt được viết bằng hành động mà giáo viên nhìn thấy được trên lớp, lấy gốc từ yêu cầu cần đạt của chương trình, và mỗi mục tiêu đều có ít nhất một hoạt động cùng một sản phẩm để kiểm. AI giúp được ở khâu gợi ý cách diễn đạt và động từ, nhưng thường viết mục tiêu dài, chung chung và ôm cả những năng lực bài học không thật sự rèn.
Bài này hướng dẫn cách đi từ yêu cầu cần đạt đến ba nhóm mục tiêu năng lực đặc thù, năng lực chung và phẩm chất, cách viết câu lệnh để AI gợi ý đúng hướng, và một danh sách lỗi để tự soát trước khi đưa vào kế hoạch bài dạy.
Mục tiêu lấy từ yêu cầu cần đạt, không lấy từ mục lục sách
Chương trình giáo dục phổ thông 2018 vận hành theo nguyên tắc một chương trình, có thể nhiều bộ sách. Thứ chung cho mọi giáo viên dạy cùng môn, cùng khối là yêu cầu cần đạt được ghi trong chương trình môn học; sách giáo khoa chỉ là một cách cụ thể hoá. Vì vậy điểm xuất phát của mục tiêu bài học nên là yêu cầu cần đạt, chứ không phải đề mục trong sách hay mục tiêu in sẵn trong sách giáo viên.
Trên thực tế, một yêu cầu cần đạt thường trải qua vài bài, và một bài có thể chỉ phục vụ một phần của yêu cầu đó. Việc đầu tiên khi soạn là xác định bài này gánh phần nào. Ví dụ giả định: yêu cầu cần đạt nói học sinh "trình bày được" một quá trình và "vận dụng được" hiểu biết đó vào đời sống. Bài thứ nhất có thể chỉ lo phần trình bày, bài thứ hai mới đến phần vận dụng.
Đây là chỗ AI dễ làm sai nhất. Khi bạn chỉ nêu tên bài, máy tự đoán yêu cầu cần đạt từ trí nhớ, và trí nhớ đó có thể lẫn giữa các khối, các phiên bản chương trình cũ và mới, thậm chí chương trình nước khác. Cách an toàn là luôn dán nguyên văn yêu cầu cần đạt vào câu lệnh, rồi nói rõ bài này phụ trách phần nào. Máy làm tốt việc diễn đạt lại; việc chọn phần nào là của người dạy.
Ba lớp mục tiêu và cách nhận biết
Theo chương trình tổng thể, học sinh được hình thành năm phẩm chất chủ yếu và mười năng lực cốt lõi, chia thành năng lực chung và năng lực đặc thù. Bảng dưới tóm tắt để bạn đối chiếu khi đọc mục tiêu AI gợi ý.
| Lớp mục tiêu | Gồm những gì | Dấu hiệu viết đúng |
|---|---|---|
| Năng lực đặc thù | Ngôn ngữ, tính toán, khoa học, công nghệ, tin học, thẩm mỹ, thể chất, tuỳ môn | Gắn trực tiếp với kiến thức, kỹ năng của bài; diễn đạt bằng hành động cụ thể |
| Năng lực chung | Tự chủ và tự học; giao tiếp và hợp tác; giải quyết vấn đề và sáng tạo | Chỉ nêu năng lực mà hoạt động trong bài thật sự rèn, kèm hoạt động nào rèn |
| Phẩm chất | Yêu nước, nhân ái, chăm chỉ, trung thực, trách nhiệm | Một hoặc hai phẩm chất, biểu hiện bằng hành vi quan sát được trong tiết học |
Lỗi phổ biến nhất là ghi đủ cả ba năng lực chung và cả năm phẩm chất vào mọi bài cho "an toàn". Khi tổ chuyên môn hỏi phẩm chất yêu nước được rèn ở hoạt động nào của tiết phương trình bậc nhất, người soạn sẽ lúng túng. Chọn ít nhưng chỉ ra được hoạt động cụ thể có sức thuyết phục hơn nhiều.
Thay "hiểu", "biết" bằng động từ nhìn thấy được
Mục tiêu viết bằng động từ trừu tượng thì không ai kiểm được học sinh đã đạt hay chưa. Một số cặp thay thế thường dùng:
- Thay "hiểu khái niệm" bằng "nêu được bằng lời của mình", "lấy được ví dụ và phản ví dụ", "phân biệt được với khái niệm gần nghĩa".
- Thay "biết cách làm" bằng "thực hiện được các bước", "giải thích được vì sao làm bước này trước bước kia".
- Thay "nắm được quy trình" bằng "sắp xếp đúng thứ tự", "vẽ được sơ đồ", "chỉ ra chỗ sai trong một quy trình cho sẵn".
- Thay "có ý thức" bằng hành vi cụ thể: "nhắc bạn tắt quạt khi rời phòng", "tự kiểm tra lại kết quả trước khi nộp".
- Thay "yêu thích môn học" bằng điều quan sát được trong tiết: "đặt được ít nhất một câu hỏi về nội dung", "tự nguyện trình bày sản phẩm nhóm".
Động từ trong yêu cầu cần đạt của chương trình đã được chọn khá kỹ, như "nêu được", "mô tả được", "giải thích được", "vận dụng được". Khi viết mục tiêu bài học, giữ đúng động từ đó, chỉ thu hẹp phạm vi nội dung cho vừa bài. Đừng để AI "nâng cấp" lên động từ cao hơn khiến bài quá tải.
Nhờ AI chuyển yêu cầu cần đạt thành mục tiêu bài học
Quy trình năm bước dưới đây giúp máy làm đúng phần diễn đạt, còn bạn giữ phần lựa chọn.
- Dán nguyên văn yêu cầu cần đạt liên quan, ghi rõ bài này phụ trách phần nào và thời lượng bao nhiêu tiết.
- Câu lệnh gợi ý: "Dựa trên yêu cầu cần đạt trên, viết mục tiêu năng lực đặc thù cho bài này, mỗi mục tiêu bắt đầu bằng một động từ quan sát được, không vượt mức yêu cầu cần đạt."
- Hỏi tiếp: "Trong các hoạt động dự kiến sau [liệt kê], năng lực chung nào được rèn rõ nhất? Chỉ chọn tối đa hai, giải thích hoạt động nào rèn năng lực đó."
- Hỏi về phẩm chất: "Phẩm chất nào có biểu hiện quan sát được trong tiết học này? Mô tả hành vi cụ thể của học sinh."
- Đọc toàn bộ, gạch những mục tiêu không có hoạt động tương ứng, sửa câu chữ cho ngắn, rồi tự viết lại bằng giọng của mình.
Điểm mấu chốt là bước ba và bốn: thay vì để máy tự liệt kê năng lực, bạn đưa hoạt động trước rồi hỏi hoạt động đó rèn gì. Làm ngược lại, máy sẽ liệt kê đủ cả, vì về lý thuyết hoạt động nào cũng "góp phần" vào mọi năng lực.
Năm lỗi hay gặp trong mục tiêu do AI viết
Mục tiêu dài như đoạn văn. Máy hay viết một câu ba bốn dòng gộp cả kiến thức, kỹ năng và thái độ. Tách thành nhiều câu ngắn, mỗi câu một hành động.
Vượt quá yêu cầu cần đạt. Yêu cầu chỉ là "nêu được", máy viết thành "phân tích và đánh giá được". Bài sẽ nặng hơn mức chương trình đòi hỏi và học sinh trung bình bị bỏ lại.
Dùng thuật ngữ của chương trình nước ngoài. Một số công cụ lẫn cách gọi của các khung giáo dục khác, như "chuẩn đầu ra" theo kiểu đại học hay các cấp độ thang nhận thức gọi bằng tiếng Anh. Giữ cách gọi trong văn bản của ngành giáo dục Việt Nam.
Phẩm chất viết thành khẩu hiệu. Câu như "giáo dục lòng yêu quê hương đất nước" đúng nhưng không kiểm được trong một tiết. Viết thành hành vi: "trình bày được một nét đặc trưng của địa phương mình bằng ví dụ cụ thể".
Mục tiêu không gắn sản phẩm. Mỗi mục tiêu nên có câu trả lời cho câu hỏi "nhìn vào đâu để biết học sinh đạt": phiếu học tập, câu trả lời miệng, sơ đồ nhóm, sản phẩm thực hành.
Nối mục tiêu với hoạt động và sản phẩm
Một cách kiểm nhanh mà tổ chuyên môn hay dùng là kẻ bảng ba cột: mục tiêu, hoạt động phục vụ, sản phẩm chứng minh. Mỗi dòng phải đủ ba ô. Dòng nào trống ô hoạt động thì mục tiêu đó chỉ nằm trên giấy; dòng nào trống ô sản phẩm thì giáo viên không có căn cứ để biết học sinh đạt hay chưa.
Bạn có thể nhờ AI dựng bảng này từ bản nháp kế hoạch bài dạy: "Đọc kế hoạch bài dạy sau, lập bảng ba cột gồm mục tiêu, hoạt động phục vụ mục tiêu đó và sản phẩm học sinh tạo ra. Ghi rõ mục tiêu nào chưa có hoạt động hoặc chưa có sản phẩm." Máy làm việc đối chiếu này khá tốt vì đó là đọc và sắp xếp, không phải sáng tác. Tất nhiên bạn vẫn đọc lại, vì máy có thể "nối" một cách miễn cưỡng.
Sản phẩm ở đây không nhất thiết là thứ phải chấm. Một câu trả lời miệng, một cái gật đầu khi giáo viên hỏi lại, một sơ đồ vẽ trên bảng nhóm đều là bằng chứng. Phần đánh giá thường xuyên, cách dùng sản phẩm để nhận xét học sinh có danh mục riêng của trang; ở đây chỉ cần mỗi mục tiêu có chỗ để nhìn thấy.
Ví dụ giả định: từ một yêu cầu cần đạt đến ba mục tiêu
Giả sử một bài Khoa học tự nhiên ở trung học cơ sở có yêu cầu cần đạt dạng "nêu được vai trò của một quá trình đối với sinh vật và môi trường; vận dụng hiểu biết để giải thích một số hiện tượng thực tiễn". Bài dạy hai tiết, lớp đông, có máy chiếu nhưng không có phòng thí nghiệm riêng. Đây là ví dụ giả định để minh hoạ cách làm, không phải mẫu của bộ sách nào.
Mục tiêu năng lực đặc thù có thể viết: "Nêu được hai vai trò của quá trình đối với sinh vật và hai vai trò đối với môi trường; giải thích được vì sao trồng cây trong phòng kín cần đặt gần cửa sổ." Câu đầu bám động từ "nêu được", câu sau bám "vận dụng" nhưng thu hẹp vào một hiện tượng gần gũi. Năng lực chung chỉ chọn giao tiếp và hợp tác, vì hoạt động chính là thảo luận nhóm bốn người rồi trình bày. Phẩm chất chọn trách nhiệm, biểu hiện bằng việc nhóm phân công rõ người ghi, người trình bày, người canh giờ.
Khi nhờ AI viết lần đầu, máy có thể ghi đủ ba năng lực chung và thêm phẩm chất yêu nước, nhân ái. Đó là lúc bạn hỏi lại: hoạt động nào rèn tự chủ và tự học, hoạt động nào thể hiện yêu nước? Không trả lời được thì cắt. Bản cuối gọn hơn nhiều, nhưng mỗi dòng đều giải thích được khi có người dự giờ.
Câu hỏi thường gặp
Mục tiêu bài học khác yêu cầu cần đạt như thế nào?
Yêu cầu cần đạt là đích của chương trình môn học, thường áp cho một chủ đề hoặc nhiều bài. Mục tiêu bài học là phần cụ thể mà một bài, trong số tiết nhất định, giúp học sinh tiến tới đích đó. Mục tiêu bài học hẹp hơn và gắn với hoạt động cụ thể.
Có bắt buộc ghi đủ năng lực chung và phẩm chất trong mỗi bài không?
Hướng dẫn chung là nêu năng lực và phẩm chất mà bài học góp phần hình thành, chứ không đòi liệt kê hết. Nhiều tổ chuyên môn đánh giá cao việc chọn ít và chỉ ra được hoạt động cụ thể. Bạn nên làm theo hướng dẫn hiện hành của Sở, Phòng và quy ước của tổ mình.
AI có viết mục tiêu theo đúng thang nhận thức không?
Máy biết các thang phân loại mục tiêu phổ biến, nhưng hay trộn cách gọi của nhiều khung khác nhau và dễ đẩy động từ lên mức cao hơn yêu cầu. Bạn nên dán sẵn động từ trong yêu cầu cần đạt và dặn máy không vượt mức đó.
Viết mục tiêu cho tiết ôn tập thì khác gì?
Tiết ôn tập thường không có kiến thức mới, nên mục tiêu tập trung vào hệ thống hoá, vận dụng tổng hợp và sửa lỗi sai thường gặp. Bạn có thể nhờ AI gợi ý cách nhóm các yêu cầu cần đạt đã học thành vài trục chính, rồi tự chọn trục phù hợp với chỗ học sinh hay vướng.
Có nên dùng mục tiêu in sẵn trong sách giáo viên không?
Sách giáo viên là tài liệu tham khảo tốt, nhưng mục tiêu in sẵn được viết cho học sinh chung chung, chưa tính đến lớp của bạn. Bạn có thể dùng làm điểm khởi đầu, đối chiếu với yêu cầu cần đạt, rồi điều chỉnh phạm vi và cách diễn đạt cho hợp với thời lượng và đặc điểm lớp.