Dạy học phân hoá không có nghĩa là soạn ba giáo án cho ba nhóm học sinh; đó là một kế hoạch bài dạy với cùng một mục tiêu, nhưng có nhiều đường đi: nhiệm vụ bậc thang, thẻ gợi ý cho em cần thêm hỗ trợ, nhiệm vụ mở rộng cho em làm nhanh. AI giúp rất nhiều ở việc viết ra các phiên bản khác nhau của cùng một nhiệm vụ, phần việc vốn tốn thời gian nhất khi soạn bài phân hoá.
Bài này đi qua ba chỗ có thể phân hoá trong một tiết, cách nhờ AI dựng nhiệm vụ bậc thang, cách chia nhóm mà không dán nhãn học sinh, và cách kiểm độ khó mà máy tự gán. Phần hỗ trợ riêng cho học sinh học chậm, học sinh khuyết tật hay năng khiếu có danh mục khác của trang; ở đây chỉ bàn ở tầng thiết kế bài dạy cho cả lớp.
Phân hoá trong một kế hoạch, không phải ba kế hoạch
Lớp học nào cũng có chênh lệch. Lớp bốn mươi em thường có nhóm đã nắm bài từ trước, nhóm theo kịp nếu được giải thích thêm một lần, và vài em còn hổng kiến thức từ lớp dưới. Soạn một kế hoạch cho "học sinh trung bình" thì em giỏi chán, em yếu lạc. Nhưng soạn ba kế hoạch riêng thì không giáo viên nào đủ thời gian, và trên lớp cũng không thể dạy ba bài cùng lúc.
Cách khả thi là giữ chung khung bài: cùng mở đầu, cùng phần chốt kiến thức, cùng mục tiêu tối thiểu mà mọi em cần đạt. Phân hoá diễn ra ở những đoạn học sinh tự làm: phần hình thành kiến thức qua phiếu, phần luyện tập, phần vận dụng. Ở các đoạn đó, học sinh nhận nhiệm vụ khác nhau về mức hỗ trợ hoặc độ mở, nhưng cuối cùng cùng quay về một điểm.
Hiểu như vậy thì việc giao cho AI cũng rõ ràng hơn. Bạn không nhờ máy "soạn giáo án cho học sinh yếu" mà nhờ "viết ba phiên bản cho nhiệm vụ số hai, cùng mục tiêu, khác mức hỗ trợ". Câu lệnh hẹp như vậy cho kết quả dùng được ngay, và bạn vẫn giữ được bức tranh tổng thể của tiết học.
Ba chỗ có thể phân hoá trong một tiết
Tài liệu về dạy học phân hoá thường chia thành ba khía cạnh. Bảng dưới gợi ý cách làm cụ thể và việc có thể giao cho AI.
| Khía cạnh | Cách làm trên lớp | AI giúp được gì |
|---|---|---|
| Nội dung, học liệu | Cùng kiến thức nhưng học liệu khác nhau: đoạn đọc ngắn hơn, có hình minh hoạ, hoặc tài liệu mở rộng cho em khá | Viết lại một đoạn tài liệu ở hai ba mức độ đọc khác nhau, giữ nguyên ý chính |
| Cách làm, quá trình | Cùng nhiệm vụ nhưng mức hỗ trợ khác: có thẻ gợi ý, có ví dụ mẫu, hoặc làm độc lập | Soạn chuỗi gợi ý từ nhẹ đến rõ cho một bài tập |
| Sản phẩm | Cho học sinh chọn cách thể hiện: viết đoạn ngắn, vẽ sơ đồ, trình bày miệng | Gợi ý các dạng sản phẩm tương đương và tiêu chí chung cho mọi dạng |
Không cần phân hoá cả ba trong một tiết. Với phần lớn bài, phân hoá cách làm bằng thẻ gợi ý là đủ và ít tốn công nhất. Phân hoá sản phẩm hợp với phần vận dụng hoặc bài dự án; phân hoá học liệu cần thời gian chuẩn bị nên dành cho những bài có nhiều nội dung đọc.
Nhờ AI dựng nhiệm vụ bậc thang cùng một mục tiêu
Nhiệm vụ bậc thang là cùng một yêu cầu, chia thành các mức từ có nhiều điểm tựa đến mở hoàn toàn. Quy trình gợi ý:
- Xác định mục tiêu tối thiểu mà mọi học sinh cần đạt sau nhiệm vụ, viết thành một câu.
- Viết phiên bản chuẩn của nhiệm vụ, dành cho số đông trong lớp.
- Câu lệnh gợi ý: "Dựa trên nhiệm vụ sau [dán], viết thêm hai phiên bản. Phiên bản hỗ trợ: chia nhiệm vụ thành các bước nhỏ, có ví dụ mẫu, có từ gợi ý. Phiên bản mở rộng: bỏ bớt chỉ dẫn, thêm một yêu cầu giải thích hoặc so sánh. Cả ba phải cùng đạt mục tiêu [dán mục tiêu]."
- Đặt ba phiên bản cạnh nhau, kiểm xem phiên bản hỗ trợ có thật sự dẫn tới mục tiêu, hay chỉ là bài dễ hơn hẳn.
- Thống nhất phần chốt chung: dù làm phiên bản nào, cuối hoạt động mọi em đều trả lời được một câu hỏi then chốt.
Bước bốn là điểm dễ trượt. Máy thường làm phiên bản hỗ trợ bằng cách cắt bớt yêu cầu, ví dụ từ "giải thích vì sao" thành "chọn đáp án đúng". Như vậy em được hỗ trợ không bao giờ chạm tới mục tiêu thật. Phiên bản hỗ trợ đúng nghĩa là thêm bậc thang để leo lên cùng độ cao, chứ không phải hạ độ cao xuống.
Thẻ gợi ý và nhiệm vụ mở rộng
Thẻ gợi ý theo tầng. Thay vì phát sẵn phiên bản dễ cho một số em, bạn có thể để mọi em làm cùng nhiệm vụ, và đặt ở bàn giáo viên ba tầng thẻ gợi ý. Em nào bí thì lên lấy thẻ tầng một; vẫn bí thì lấy tầng hai. Cách này để học sinh tự chọn mức hỗ trợ, đỡ cảm giác bị xếp vào nhóm yếu.
Nhờ AI viết chuỗi gợi ý. Câu lệnh: "Viết ba gợi ý cho bài tập sau, gợi ý một chỉ nhắc kiến thức cần dùng, gợi ý hai chỉ ra bước đầu tiên, gợi ý ba gần như đưa ra cách làm nhưng không nêu đáp án." Máy làm phần này khá tốt; bạn chỉnh câu chữ cho hợp lứa tuổi.
Nhiệm vụ mở rộng không phải là thêm bài. Em làm nhanh mà chỉ được giao thêm năm bài cùng dạng sẽ học ra rằng làm nhanh là bị phạt. Nhiệm vụ mở rộng tốt đòi hỏi suy nghĩ sâu hơn: tìm lỗi sai trong một lời giải, tự đặt đề bài tương tự, giải thích cho bạn bằng sơ đồ.
Chuẩn bị trước, không ứng biến. Thẻ gợi ý và nhiệm vụ mở rộng cần in hoặc viết sẵn trước giờ. Trên lớp, giáo viên không có thời gian nghĩ ra từng câu cho từng em.
Chia nhóm mà không dán nhãn học sinh
Phân hoá dễ biến thành phân loại. Nhóm "xanh, vàng, đỏ" cố định cả năm, chỗ ngồi theo nhóm trình độ, phiếu màu khác nhau ai nhìn cũng biết. Học sinh nhận ra rất nhanh mình đang ở nhóm nào, và những em ở nhóm cuối thường mất động lực. Nhiều giáo viên có kinh nghiệm khuyên chia nhóm linh hoạt theo từng nhiệm vụ, thay đổi thường xuyên, có lúc nhóm cùng trình độ, có lúc nhóm trộn để các em hỗ trợ nhau.
Ở chỗ này AI không nên tham gia trực tiếp. Bạn đừng dán danh sách lớp kèm điểm số để nhờ máy chia nhóm: đó là đưa dữ liệu học tập có thể nhận diện học sinh lên một dịch vụ bên ngoài, và cũng là trao cho máy một quyết định về học sinh mà giáo viên nên tự làm. Việc chia nhóm bạn làm trên giấy, dựa vào quan sát của chính mình qua các tiết trước.
AI chỉ cần biết có những loại nhóm nào để soạn nhiệm vụ phù hợp. Mô tả kiểu "nhóm cần hỗ trợ thêm về đọc hiểu đề", "nhóm làm nhanh, cần thử thách" là đủ. Đây cũng là cách viết tốt cho chính kế hoạch bài dạy: tổ chuyên môn đọc vào thấy giáo viên phân hoá theo nhu cầu học tập, không phải theo nhãn trình độ.
Kiểm độ khó mà AI gán cho từng phiên bản
Máy hay tự tin gắn nhãn "dễ", "trung bình", "khó" nhưng độ khó thật phụ thuộc vào học sinh của bạn. Một số cách kiểm nhanh:
- Tự làm thử cả ba phiên bản, ghi thời gian. Phiên bản hỗ trợ không nên mất nhiều thời gian hơn phiên bản chuẩn quá nhiều, vì em cần hỗ trợ thường làm chậm hơn.
- Đếm số chữ phải đọc. Phiên bản hỗ trợ của AI đôi khi dài hơn vì thêm chỉ dẫn, trong khi chính đọc nhiều mới là khó khăn của nhiều em.
- Xem bước khó nhất nằm ở đâu. Nếu bước khó nhất của cả ba phiên bản giống nhau, mà phiên bản hỗ trợ không có điểm tựa ở đúng bước đó, thì việc phân hoá chưa trúng.
- Nhờ một đồng nghiệp trong tổ đọc, không nói trước đâu là phiên bản nào, xem họ có xếp đúng thứ tự không.
- Sau tiết dạy, ghi lại phiên bản nào học sinh làm được, phiên bản nào bỏ dở, để lần sau chỉnh.
Kiểm độ khó tốn thêm mười lăm phút mỗi bài, nhưng tránh được tình huống phổ biến: cả lớp chọn phiên bản dễ nhất vì nó trông ngắn, hoặc không ai đụng tới phiên bản mở rộng vì nó trông quá xa.
Ví dụ giả định ở một tiết luyện tập
Giả sử một tiết luyện tập Toán ở lớp năm về bài toán có lời văn liên quan đến tỉ số, lớp ba mươi tám em, chênh lệch nhiều. Đây là ví dụ giả định để minh hoạ cách làm. Giáo viên giữ chung phần khởi động và phần chữa bài cuối tiết; phân hoá ở hai mươi phút làm bài.
Phiên bản chuẩn là bốn bài toán có lời văn như thường lệ. Phiên bản hỗ trợ có cùng bốn bài, nhưng bài đầu có sẵn sơ đồ đoạn thẳng vẽ dở để em vẽ tiếp, bài hai có câu hỏi dẫn "đề cho biết gì, hỏi gì", bài ba và bốn có thẻ gợi ý để lên lấy khi cần. Phiên bản mở rộng có hai bài cùng dạng và một nhiệm vụ: tự đặt một đề toán tương tự từ chuyện trong nhà mình, rồi đổi cho bạn giải. Mọi em đều được làm đúng dạng toán của bài, chỉ khác điểm tựa.
Khi nhờ AI soạn, bản nháp đầu của phiên bản hỗ trợ có thể đổi hết số liệu thành số tròn nhỏ và bỏ bớt bước, tức là hạ độ cao. Giáo viên yêu cầu sửa: giữ số liệu và cấu trúc bài, chỉ thêm sơ đồ và câu hỏi dẫn. Cuối tiết, phần chữa bài chung xoay quanh một câu hỏi mà phiên bản nào cũng phải trả lời được: làm sao biết bài toán này dùng tỉ số.
Câu hỏi thường gặp
Dạy phân hoá có làm tiết học kéo dài hơn không?
Không nhất thiết, nếu phân hoá ở đúng chỗ học sinh tự làm và giữ chung phần mở đầu, phần chốt. Phần tốn thêm là thời gian chuẩn bị trước giờ, và đó chính là chỗ AI giúp được nhiều nhất khi viết các phiên bản khác nhau của nhiệm vụ.
Có nên công khai cho học sinh biết mình đang làm phiên bản nào không?
Nhiều giáo viên tránh gọi tên phiên bản dễ hay khó, mà dùng tên trung tính hoặc để học sinh tự chọn qua thẻ gợi ý. Mục đích là học sinh tập trung vào việc học, không so sánh mình với bạn hay cảm thấy bị xếp loại.
Có thể nhờ AI chia nhóm học sinh theo điểm số không?
Không nên. Danh sách học sinh kèm điểm là dữ liệu cá nhân, không nên đưa vào chatbot công cộng. Chia nhóm cũng là quyết định sư phạm về học sinh, giáo viên nên tự làm dựa trên quan sát. AI chỉ cần biết loại nhóm để soạn nhiệm vụ phù hợp.
Phân hoá có áp dụng được cho lớp đông không?
Được, và lớp đông càng cần. Với lớp đông, cách thực tế nhất là thẻ gợi ý theo tầng và nhiệm vụ mở rộng chuẩn bị sẵn, vì giáo viên không thể kèm từng nhóm. Tránh hình thức đòi giáo viên giảng riêng cho nhiều nhóm cùng lúc.
Học sinh khuyết tật học hoà nhập có dùng chung cách phân hoá này không?
Nhiệm vụ bậc thang giúp được nhiều em, nhưng học sinh khuyết tật cần có kế hoạch giáo dục cá nhân và sự phối hợp của gia đình, chuyên gia. Giáo viên không tự chẩn đoán hay gán khó khăn cho học sinh; phần này có danh mục riêng về học sinh cần hỗ trợ.