Một buổi 45 phút đầu năm là đủ để học sinh hiểu quy định dùng AI của trường, nếu buổi đó để các em tự thử, tự thảo luận và tự rút ra luật thay vì chỉ nghe đọc văn bản. Kịch bản dưới đây gồm năm phần: khởi động bằng câu hỏi gần gũi, xem máy trả lời sai, phân loại tình huống được và không được, tập khai báo, và lớp tự viết cam kết chung.
Kịch bản dành cho giáo viên chủ nhiệm hoặc giáo viên được phân công phổ biến quy chế ở khối trung học cơ sở và trung học phổ thông, có thể đặt vào tiết sinh hoạt lớp hoặc hoạt động trải nghiệm theo kế hoạch của trường. Với tiểu học, phần cuối bài có gợi ý rút gọn. Mọi ví dụ trong bài là ví dụ giả định để giáo viên tự thay bằng tình huống của lớp mình.
Vì sao không nên chỉ đọc quy chế cho học sinh nghe
Đọc nguyên văn quy chế trước lớp là cách nhanh nhất để học sinh quên ngay sau giờ học. Văn bản quy chế viết cho người lớn, nhiều câu dài và trừu tượng như "sử dụng có trách nhiệm", "bảo đảm tính trung thực". Học sinh lớp sáu nghe xong không hình dung được mình được làm gì khi ngồi trước bài tập về nhà tối nay.
Thứ học sinh nhớ là trải nghiệm. Khi chính mắt thấy chatbot trả lời sai một câu hỏi mình biết đáp án, các em hiểu vì sao phải kiểm chứng mà không cần ai giảng. Khi tự tranh luận xem dùng AI để dịch đề có được không, các em hiểu ranh giới hơn mọi bảng liệt kê.
Có thêm một lợi ích: buổi thảo luận cho giáo viên biết lớp mình đang dùng AI thế nào. Nhiều giáo viên ngạc nhiên khi nghe học sinh kể các em dùng công cụ giải bài từ ảnh chụp hằng ngày, hay dùng chatbot để luyện nói tiếng Anh. Những thông tin đó giúp giáo viên ra bài và ghi mức dùng AI sát thực tế hơn.
Chuẩn bị trước buổi học: việc giáo viên cần làm
Buổi học trôi chảy hay không phụ thuộc phần lớn vào khâu chuẩn bị. Khoảng một tuần trước, giáo viên nên làm xong các việc sau:
- Đọc lại quy chế dùng AI của trường, nhất là thang mức độ, mẫu khai báo và cách xử lý khi nghi vấn, để trả lời học sinh thống nhất với giáo viên các lớp khác.
- Thử chatbot đã được trường duyệt với năm đến bảy câu hỏi thuộc kiến thức lớp đã học, chọn ra hai câu máy hay trả lời sai để dùng trong phần hai. Ghi lại câu trả lời sai phòng khi lúc trình chiếu máy trả lời khác.
- Soạn bộ thẻ tình huống, sửa cho hợp lứa tuổi và thói quen của lớp. Học sinh trung học phổ thông có thể nhận thêm tình huống về bài dự án, bài thuyết trình, học sinh lớp sáu thì đơn giản hơn.
- Chuẩn bị tờ giấy chia cột theo thang mức độ cho mỗi nhóm, giấy khổ lớn và bút để viết cam kết của lớp.
- Trao đổi trước với giáo viên Tin học nếu cần hỗ trợ kết nối máy chiếu hoặc tài khoản dùng chung của trường.
- Nghĩ trước cách trả lời vài câu học sinh hay hỏi, như dùng AI luyện nói tiếng Anh có được không, ứng dụng giải bài từ ảnh có bị cấm không.
Không đăng nhập bằng tài khoản cá nhân có lịch sử trò chuyện riêng khi trình chiếu, và tắt thông báo trên máy trước giờ học để tránh hiện tin nhắn cá nhân lên màn hình chung.
Khung thời gian của buổi 45 phút
Bảng dưới là phân bổ gợi ý. Giáo viên điều chỉnh theo lớp, nhưng nên giữ đủ năm phần.
| Phần | Thời gian | Mục tiêu |
|---|---|---|
| 1. Khởi động | 5 phút | Học sinh chia sẻ mình đã gặp AI ở đâu, dùng vào việc gì |
| 2. Máy có thể sai | 10 phút | Thấy tận mắt AI trả lời sai, hiểu vì sao phải kiểm chứng |
| 3. Phân loại tình huống | 15 phút | Hiểu thang mức độ dùng AI qua các tình huống cụ thể |
| 4. Tập khai báo | 7 phút | Biết cách ghi ba câu khai báo khi dùng AI |
| 5. Cam kết của lớp | 8 phút | Lớp tự viết vài câu cam kết chung, dán ở góc lớp |
Chuẩn bị trước: máy tính và màn hình chung, một chatbot đã được trường duyệt, bộ thẻ tình huống in sẵn, giấy khổ lớn để ghi cam kết. Không cần học sinh có thiết bị riêng.
Phần ba chiếm nhiều thời gian nhất vì đây là lúc học sinh thật sự hiểu ranh giới. Nếu lớp sôi nổi và phần thảo luận kéo dài, giáo viên có thể rút ngắn phần khai báo và giao học sinh viết thử khai báo ở nhà, nhưng không nên bỏ phần cam kết, vì đó là sản phẩm lớp mang theo suốt năm học.
Phần một và hai: khởi động và cho học sinh thấy máy có thể sai
Hai phần đầu tạo hứng thú và đặt nền cho cả buổi:
- Hỏi cả lớp: ai đã từng hỏi một chatbot điều gì đó, ai đã từng dùng ứng dụng chụp ảnh đề bài để xem lời giải. Cho vài em kể ngắn, không nhận xét đúng sai.
- Giới thiệu: hôm nay lớp sẽ cùng tìm hiểu trường cho phép dùng AI thế nào, và vì sao lại có những quy định đó.
- Trên màn hình chung, giáo viên hỏi chatbot một câu về kiến thức lớp đã học mà giáo viên đã thử trước và biết máy dễ trả lời sai, chẳng hạn một chi tiết địa phương hoặc một bài toán có bẫy.
- Cho học sinh đọc câu trả lời, hỏi: câu trả lời này đúng không, các em kiểm bằng cách nào. Để học sinh tự tìm ra chỗ sai.
- Hỏi tiếp: máy viết rất tự tin mà vẫn sai, vậy nếu chép vào bài thì ai chịu trách nhiệm. Dẫn tới nguyên tắc đầu tiên: người nộp bài chịu trách nhiệm về mọi chữ trong bài.
Mẹo chuẩn bị: thử nhiều câu hỏi trước giờ học vì chatbot có thể trả lời khác nhau mỗi lần. Nếu đến lúc trình chiếu máy lại trả lời đúng, giáo viên vẫn có thể dùng: hỏi học sinh làm sao biết câu này đúng, và nếu không có sách bên cạnh thì các em có dám tin không.
Phần ba: bộ thẻ tình huống để học sinh phân loại
Chia lớp thành nhóm bốn đến sáu em, mỗi nhóm nhận một bộ thẻ tình huống và một tờ giấy chia cột theo thang mức độ của trường. Nhóm thảo luận, đặt từng thẻ vào cột được dùng hoặc không được dùng, rồi giải thích. Các tình huống gợi ý:
- Hỏi chatbot giải thích lại khái niệm mình chưa hiểu sau giờ học.
- Chụp ảnh đề bài tập Toán về nhà để xem lời giải rồi chép lại vào vở.
- Nhờ AI chỉ lỗi chính tả trong bài văn mình tự viết.
- Nhờ AI viết đoạn kết cho bài văn vì đã hết giờ.
- Dùng AI dịch một đoạn tài liệu tiếng Anh để hiểu ý rồi tự viết lại bằng lời mình.
- Dùng công cụ tạo ảnh để làm hình minh hoạ cho bài thuyết trình nhóm, có ghi chú là ảnh do máy tạo.
- Nhập họ tên và ảnh của bạn cùng lớp vào ứng dụng AI để làm ảnh vui.
- Hỏi AI đáp án trong lúc làm bài kiểm tra trên lớp.
Sau khi các nhóm trình bày, giáo viên đối chiếu với thang mức độ của trường và chỉ ra rằng câu trả lời phụ thuộc vào bài: dịch tài liệu có thể được ở bài dự án nhưng không được ở bài kiểm tra đọc hiểu tiếng Anh. Tình huống ảnh của bạn cùng lớp là dịp nói về tôn trọng người khác và dữ liệu cá nhân, không chỉ về học tập.
Phần bốn và năm: tập khai báo và lớp tự viết cam kết
Tập khai báo bằng ba câu. Giáo viên giới thiệu mẫu khai báo của trường: em dùng công cụ gì, dùng vào khâu nào, em đã kiểm hoặc thay đổi gì. Cho mỗi học sinh viết thử một khai báo cho một tình huống trong bộ thẻ. Gọi hai ba em đọc, cả lớp góp ý xem khai báo đã đủ rõ chưa.
Nhấn mạnh khai báo trung thực không bị phạt. Đây là thông điệp quan trọng nhất của phần này. Học sinh cần nghe trực tiếp từ giáo viên rằng nếu lỡ dùng vượt mức nhưng khai báo trung thực, các em sẽ được hướng dẫn làm lại, chỉ việc che giấu mới bị coi là vi phạm.
Lớp tự viết cam kết chung. Mỗi nhóm đề xuất một câu cam kết bằng lời của học sinh, ví dụ "lớp mình tự làm bài kiểm tra, dùng AI để hỏi chứ không để chép". Cả lớp chọn bốn năm câu, viết lên giấy khổ lớn, dán ở góc lớp.
Kết buổi bằng một câu hỏi mở. Hỏi học sinh: còn điều gì về AI các em chưa rõ hoặc muốn hỏi nhà trường. Ghi lại các câu hỏi để phản hồi ở buổi sinh hoạt sau hoặc chuyển cho người phụ trách quy chế.
Rút gọn cho tiểu học và duy trì sau buổi đầu tiên
Với học sinh tiểu học, buổi học nên ngắn hơn, khoảng hai mươi lăm đến ba mươi lăm phút, và bỏ phần khai báo bằng chữ. Giữ phần xem máy trả lời sai, vì đây là điều các em cần nhất. Bộ thẻ tình huống thay bằng hình vẽ đơn giản, chỉ còn ba bốn tình huống gần gũi như hỏi máy khi không hiểu bài, nhờ máy làm hộ bài tập, kể chuyện nhà mình cho máy nghe. Cam kết của lớp có thể là vài câu ngắn kèm hình vẽ của các em.
Sau buổi đầu tiên, quy định cần được nhắc lại trong công việc hằng ngày để thành nề nếp. Giáo viên bộ môn ghi mức dùng AI lên mỗi bài tập; giáo viên chủ nhiệm thỉnh thoảng hỏi lớp trong tiết sinh hoạt xem có tình huống nào khó phân loại; bản cam kết của lớp được nhắc đến khi có chuyện cần bàn.
Cuối học kỳ một, có thể tổ chức một buổi ngắn mười lăm phút để lớp nhìn lại: cam kết có được giữ không, câu nào cần sửa, có tình huống mới nào lớp gặp mà chưa có trong bộ thẻ. Ý kiến của học sinh từ những buổi như vậy là nguồn góp ý quý cho nhà trường khi rà soát quy chế.
Câu hỏi thường gặp
Có nên cho học sinh tự dùng điện thoại để thử chatbot trong buổi này không?
Không cần, và với học sinh dưới độ tuổi theo điều khoản của công cụ thì không nên. Giáo viên thao tác trên màn hình chung là đủ để cả lớp cùng quan sát, thảo luận. Cách này cũng giúp giáo viên kiểm soát nội dung xuất hiện trước lớp.
Nếu học sinh hỏi những câu về AI mà giáo viên không biết trả lời thì sao?
Thẳng thắn nói mình chưa biết và hẹn tìm hiểu thêm. Đó cũng là một bài học về cách đối xử với thông tin: không đoán bừa, không bịa. Giáo viên có thể ghi lại và hỏi người phụ trách quy chế hoặc giáo viên Tin học.
Buổi này nên do giáo viên chủ nhiệm hay giáo viên Tin học thực hiện?
Giáo viên chủ nhiệm phù hợp hơn vì đây là chuyện nề nếp và liêm chính của lớp, không phải bài học kỹ thuật. Giáo viên Tin học có thể hỗ trợ chuẩn bị phần trình chiếu và gợi ý câu hỏi khiến máy dễ trả lời sai.
Lớp có học sinh không có thiết bị ở nhà thì buổi học có làm các em thấy bị bỏ lại không?
Không, nếu giáo viên nhấn mạnh rằng mọi bài tập đều có cách làm không cần AI, và việc không dùng AI hoàn toàn không phải điều bất lợi. Các tình huống thảo luận cũng nên đa dạng, không mặc định ai cũng có điện thoại riêng.
Có nên đưa cam kết của lớp cho phụ huynh xem không?
Nên. Chụp lại bản cam kết gửi lên nhóm phụ huynh hoặc kèm trong thư đầu năm giúp gia đình biết con đã thoả thuận gì với lớp, và có thể nhắc con ở nhà. Chỉ cần lưu ý không chụp kèm mặt học sinh.
Một buổi đầu năm có đủ không hay cần thêm nhiều tiết?
Một buổi đủ để đặt nền. Điều quan trọng hơn là sự nhất quán sau đó: giáo viên các môn ghi mức dùng AI đều đặn, xử lý tình huống theo đúng quy trình, và lớp được nhìn lại cam kết mỗi học kỳ. Những bài lồng ghép năng lực AI trong các môn sẽ bổ sung phần hiểu biết sâu hơn.