Một buổi dự giờ có ích khi người dự ghi lại cụ thể điều xảy ra trong lớp, nối điều đó với việc học của học sinh, rồi trao đổi với người dạy bằng câu hỏi gợi mở và một hai đề xuất làm được ngay. AI giúp ở khâu sau giờ: sắp xếp ghi chép lộn xộn thành nhận định có căn cứ và gợi ý cách nói cho mềm. AI không dự giờ thay bạn, không xếp loại tiết dạy và không nên đọc ghi chép có tên học sinh.
Bài dành cho hiệu trưởng, phó hiệu trưởng, tổ trưởng và giáo viên được phân công dự giờ đồng nghiệp. Tiêu chí đánh giá tiết dạy chính thức lấy theo hướng dẫn hiện hành của ngành; bài tập trung vào kỹ năng ghi chép và góp ý, phần việc quyết định giáo viên tiến bộ hay chỉ chịu đựng buổi dự.
Dự giờ để hỗ trợ hay để đánh giá: nói rõ từ đầu
Cùng là ngồi cuối lớp, nhưng dự giờ để đánh giá theo kế hoạch kiểm tra và dự giờ để hỗ trợ chuyên môn là hai việc khác nhau. Khi giáo viên không biết mình đang ở loại nào, họ mặc định đó là đánh giá, chuẩn bị tiết dạy như một buổi biểu diễn, và lời góp ý sau đó dễ bị nghe như lời phê.
Vì vậy trước buổi dự, người dự nên nói rõ mục đích và điều mình sẽ chú ý. Ví dụ: "Buổi này để hỗ trợ, không xếp loại. Hôm nay em sẽ chú ý chủ yếu cách các nhóm thảo luận ở phần luyện tập." Cách xưng hô tuỳ quan hệ trong trường; điều quan trọng là người dạy biết trước trọng tâm và có quyền đề nghị thêm điều họ muốn được góp ý.
Một buổi gặp ngắn trước giờ dự, năm đến mười phút, giúp người dự hiểu ý đồ bài dạy: mục tiêu là gì, lớp này có đặc điểm gì, phần nào người dạy còn băn khoăn. Thiếu buổi gặp này, người dự dễ góp ý dựa trên hình dung của mình về một tiết dạy lý tưởng, trong khi người dạy đã có lý do riêng cho cách làm khác.
Ghi chép khi dự: theo dòng thời gian và theo học sinh
Phiếu dự giờ in sẵn thường có ô cho từng tiêu chí, khiến người dự vội điền nhận xét trước khi kịp thấy gì. Cách ghi hiệu quả hơn là chia trang làm hai cột: bên trái là mốc thời gian và điều giáo viên làm, bên phải là điều học sinh làm và nói. Một số nguyên tắc:
- Ghi mốc thời gian vài phút một lần, để sau này biết mỗi hoạt động kéo dài bao lâu.
- Ghi số học sinh giơ tay, số học sinh trả lời, và các em ngồi ở khu vực nào được gọi; cách gọi học sinh thường lệch mà người dạy không nhận ra.
- Ghi nguyên văn câu hỏi quan trọng của giáo viên và câu trả lời của học sinh.
- Đi xuống gần một hai nhóm trong phần làm việc nhóm, nhìn vở, nghe trao đổi, ghi lại mức độ hiểu.
- Ghi những khoảnh khắc học sinh có vẻ bối rối hoặc mất tập trung, kèm thời điểm.
- Để riêng một góc cho câu hỏi của bạn, những điều muốn hỏi người dạy sau giờ.
- Không ghi họ tên học sinh; dùng vị trí như "em bàn ba dãy giữa".
Ghi theo cách này mất thêm sức lúc dự nhưng làm buổi trao đổi sau giờ có dữ kiện, tránh những câu chung chung như "tiết học sôi nổi" hay "cần phát huy tính tích cực".
Dùng AI sắp xếp ghi chép thành nhận định
Sau giờ dự, bạn có một hai trang ghi chép. Gõ lại hoặc dùng tính năng nhận dạng chữ viết tay trên máy (kiểm kỹ vì hay sai), bỏ mọi thông tin nhận diện học sinh và giáo viên, rồi đi theo các bước:
- Dán ghi chép và yêu cầu: "Sắp xếp các ghi chép dự giờ sau theo trình tự hoạt động của tiết học. Với mỗi hoạt động, tóm tắt điều giáo viên làm, điều học sinh làm, thời lượng."
- Hỏi tiếp: "Dựa trên ghi chép, chỉ ra những thời điểm có dấu hiệu học sinh hiểu bài rõ, và những thời điểm có dấu hiệu học sinh chưa hiểu. Chỉ dựa vào dữ kiện đã ghi, không suy diễn thêm."
- Đối chiếu với mục tiêu bài mà người dạy đã nói ở buổi gặp trước: "Mục tiêu của tiết là… Những hoạt động nào phục vụ trực tiếp mục tiêu này, hoạt động nào tốn thời gian mà ít phục vụ?"
- Yêu cầu AI đề xuất ba câu hỏi gợi mở để hỏi người dạy, xoay quanh những thời điểm đáng bàn nhất.
- Tự đọc lại kết quả với ghi chép gốc. Gạch bỏ mọi nhận định AI đưa ra mà bạn không tìm thấy căn cứ trong ghi chép.
Bước cuối là bước không được bỏ. AI có thể diễn giải một dòng ghi "lớp ồn phút 25" thành "học sinh mất tập trung do hoạt động chưa hấp dẫn", trong khi thực tế các em đang tranh luận rất hăng về bài. Chỉ người có mặt mới biết.
Khung góp ý bốn phần
Một lời góp ý giáo viên chịu nghe thường đi theo trình tự: điều thấy, tác động lên học sinh, câu hỏi để người dạy tự nghĩ, rồi một đề xuất. Bảng dưới là ví dụ giả định.
| Phần | Mục đích | Ví dụ câu nói |
|---|---|---|
| Điều thấy | Nêu dữ kiện, không phán xét | Trong phần hỏi đáp mười phút, có sáu em được gọi, cả sáu đều ở hai bàn đầu. |
| Tác động | Nối với việc học của học sinh | Các em cuối lớp ít có cơ hội nói, nên khó biết các em hiểu đến đâu. |
| Câu hỏi gợi mở | Để người dạy tự phân tích | Thầy cô có cách nào để biết nhanh các em cuối lớp đang nghĩ gì không? |
| Một đề xuất | Việc nhỏ, làm được ngay tiết sau | Có thể thử cho cả lớp viết câu trả lời ra bảng con rồi giơ lên cùng lúc. |
Mỗi buổi trao đổi chỉ nên có hai đến ba góp ý theo khung này, chọn những điều ảnh hưởng nhiều nhất đến việc học. Mười góp ý một lúc thì người dạy không nhớ được điều nào. AI giúp bạn viết lại những ghi chú vội thành câu nói theo khung, nhưng chọn điều gì để nói vẫn là phán đoán của bạn.
Buổi trao đổi sau dự giờ: để người dạy nói trước
Buổi trao đổi nên diễn ra càng sớm càng tốt sau tiết dạy, khi cả hai còn nhớ rõ, ở nơi riêng chứ không phải hành lang hay phòng giáo viên đông người. Mở đầu bằng việc mời người dạy tự nhận xét: điều gì diễn ra như dự kiến, điều gì khác dự kiến, nếu dạy lại sẽ đổi gì. Rất thường xuyên, người dạy tự nêu ra đúng điều bạn định góp ý, và khi đó việc của bạn chỉ là đồng tình và bổ sung dữ kiện.
Khi đến lượt bạn, bắt đầu bằng một điều làm tốt cụ thể, không phải lời khen xã giao. "Câu hỏi ở phút mười hai làm nhiều em phải dừng lại suy nghĩ" có giá trị hơn "tiết dạy tốt". Sau đó đi vào hai ba góp ý theo khung. Nếu người dạy giải thích lý do, lắng nghe; có thể họ có thông tin về lớp mà bạn không có.
Kết thúc bằng việc thống nhất một điều người dạy sẽ thử, và hẹn thời điểm trao đổi tiếp nếu cần. Sau buổi, bạn có thể nhờ AI soạn một tin nhắn ngắn nhắc lại điều đã thống nhất, gửi riêng cho người dạy. Tin nhắn này không thay biên bản dự giờ theo quy định của trường, nếu có.
Dự giờ chéo giữa đồng nghiệp ngang hàng
Không phải buổi dự giờ nào cũng cần cán bộ quản lý. Nhiều trường xếp cho giáo viên cùng khối hoặc khác môn dự chéo nhau mỗi học kỳ một hai lần, không có biên bản, không xếp loại, chỉ để học cách người khác tổ chức lớp. Giáo viên dạy Văn dự một tiết Khoa học tự nhiên thường nhìn ra cách đặt câu hỏi hay cách chia nhóm mà người trong môn coi là chuyện thường.
Với dự chéo, khung góp ý có thể nhẹ hơn: người dự chỉ cần nêu một điều muốn học lại và một câu hỏi muốn hỏi người dạy. Người dạy tự quyết định có muốn nghe góp ý thêm hay không. Cách làm này giảm cảm giác bị soi, và qua vài học kỳ giáo viên quen với việc có người khác trong lớp, nên buổi dự giờ chính thức cũng bớt căng thẳng.
AI giúp ban giám hiệu sắp lịch dự chéo: đưa thời khoá biểu ở dạng bảng dài với mã giáo viên và yêu cầu ghép cặp sao cho người dự rảnh đúng tiết của người dạy, mỗi người được dự và được dự lại, không ai bị ghép quá hai lần một tháng. Sau mỗi đợt, có thể gom những điều giáo viên ghi là "muốn học lại" (đã bỏ tên) và nhờ AI nhóm theo chủ đề; danh sách đó gợi ý nội dung cho buổi sinh hoạt chuyên môn toàn trường kế tiếp.
Giới hạn: những việc không giao cho AI khi dự giờ
Không để AI xếp loại tiết dạy. Xếp loại theo tiêu chí của ngành là trách nhiệm của người được phân công, dựa trên quan sát trực tiếp. Một xếp loại do máy đề xuất từ vài dòng ghi chép không có giá trị và dễ gây bất công.
Không ghi âm, quay phim lớp học để AI phân tích khi chưa được phép. Ghi hình lớp học có liên quan đến dữ liệu cá nhân của học sinh và giáo viên; cần quy định của trường, sự đồng ý của phụ huynh và người dạy, và công cụ phân tích có điều khoản bảo mật phù hợp.
Không dùng AI viết sẵn nhận xét chung cho mọi giáo viên. Giáo viên trong trường sẽ so sánh và nhận ra cùng một đoạn văn. Mỗi nhận xét phải đến từ quan sát buổi đó.
Không đưa nhận xét về giáo viên cụ thể vào chatbot công cộng. Đánh giá về một người, gắn với tên và trường, là thông tin nhạy cảm. Chỉ đưa ghi chép đã bỏ tên, bỏ chi tiết nhận diện.
Câu hỏi thường gặp
Dự giờ không báo trước có nên làm không?
Tuỳ quy chế của trường và mục đích. Với dự giờ hỗ trợ chuyên môn, báo trước giúp người dạy chủ động và buổi trao đổi hiệu quả hơn. Dự giờ đột xuất thường gắn với kiểm tra theo kế hoạch; nếu làm, vẫn nên có buổi trao đổi sau giờ theo tinh thần hỗ trợ.
Giáo viên trẻ và giáo viên lâu năm có cần góp ý khác nhau không?
Có. Giáo viên trẻ thường cần đề xuất cụ thể, có ví dụ để làm theo. Giáo viên lâu năm thường phản hồi tốt hơn với câu hỏi gợi mở và dữ kiện, để họ tự rút ra điều chỉnh. Với cả hai, chọn ít góp ý và gắn với học sinh.
Nếu người dạy không đồng ý với góp ý thì xử lý thế nào?
Lắng nghe lý do, vì có thể bạn thiếu thông tin. Nếu vẫn thấy góp ý đúng, đề nghị cả hai cùng quan sát lại ở một tiết sau với trọng tâm đó, hoặc mời một đồng nghiệp khác dự cùng. Dữ kiện từ nhiều buổi thuyết phục hơn tranh luận.
Có nên dùng AI để soạn biên bản dự giờ theo mẫu của trường?
Có thể dùng để chuyển ghi chép đã ẩn danh vào đúng các mục của mẫu, giúp tiết kiệm thời gian gõ. Phần nhận xét và kết luận phải do người dự tự viết hoặc sửa kỹ, ký tên chịu trách nhiệm. Không để AI tự điền xếp loại hay mức đánh giá.
Một học kỳ nên dự giờ mỗi giáo viên bao nhiêu lần?
Số lần tối thiểu theo quy định hoặc kế hoạch của trường. Ngoài ra, ít buổi nhưng có buổi gặp trước, ghi chép kỹ và trao đổi sau giờ có ích hơn nhiều buổi chỉ ngồi điền phiếu. Ưu tiên giáo viên mới và giáo viên đang thử phương pháp mới.
Giáo viên có nên tự quay video tiết dạy để tự xem lại không?
Đây là cách tự bồi dưỡng tốt nếu làm đúng: chỉ quay phía giáo viên hoặc góc không thấy rõ mặt học sinh, có sự đồng ý theo quy định của trường, xem xong thì xoá. Xem lại giúp giáo viên nhận ra thói quen của mình như nói quá nhanh hay chỉ gọi một phía lớp.