AI có thể soạn hàng chục câu trắc nghiệm trong vài phút, nhưng theo kinh nghiệm của nhiều giáo viên, một phần đáng kể trong số đó cần sửa: đáp án sai, phương án nhiễu quá lộ, câu hỏi chỉ đo trí nhớ, hoặc kiến thức lệch chương trình. Cách làm hiệu quả là coi AI như một đồng nghiệp ra nháp nhanh, còn bạn là người duyệt đề khó tính, kiểm từng câu theo một bảng tiêu chí cố định.
Bài này trình bày cấu trúc một câu trắc nghiệm tốt, cách yêu cầu AI tạo phương án nhiễu từ những lỗi sai học sinh hay mắc, bộ câu lệnh mẫu, bảng kiểm mười điểm trước khi đưa câu hỏi vào đề, và cách tổ chuyên môn lưu câu hỏi đã dùng để lần sau tốt hơn. Ví dụ môn học chỉ để minh hoạ; cách làm dùng chung cho mọi môn.
Vì sao câu hỏi do AI soạn cần được kiểm từng câu
Mô hình ngôn ngữ tạo câu hỏi bằng cách dự đoán chuỗi chữ nghe hợp lý, không phải bằng cách kiểm tra kiến thức trước khi viết. Hệ quả là có những câu nghe rất chuyên nghiệp nhưng đáp án được đánh dấu là sai, hoặc có hai phương án cùng đúng. Với những môn có tính toán, lỗi thường nằm ở bước tính trung gian; với những môn xã hội, lỗi hay nằm ở mốc thời gian, tên gọi, hoặc nội dung không có trong sách giáo khoa học sinh đang dùng.
Lỗi thứ hai khó thấy hơn: câu hỏi đúng nhưng không đo điều bạn muốn đo. AI có xu hướng tạo câu hỏi nhận biết, kiểu khái niệm nào sau đây là đúng, vì đó là dạng phổ biến nhất trong dữ liệu nó học. Nếu bạn cần đo khả năng vận dụng, phải nêu rõ yêu cầu và vẫn phải kiểm, vì một câu gắn mác vận dụng có khi chỉ là câu nhận biết được bọc thêm tình huống.
Lỗi thứ ba liên quan tới chương trình. Chương trình giáo dục phổ thông hiện hành có nhiều bộ sách giáo khoa, cách trình bày và thứ tự bài khác nhau. AI không biết lớp bạn dùng bộ nào, đã học tới đâu. Câu hỏi có thể dùng một thuật ngữ hay một cách ký hiệu khác với sách của học sinh, khiến các em bối rối dù hiểu bài. Vì vậy mọi câu hỏi phải được đối chiếu với nội dung đã dạy, không chỉ với kiến thức đúng sai nói chung.
Cấu trúc một câu trắc nghiệm nhiều lựa chọn tốt
Phần dẫn đủ nghĩa khi che các phương án. Học sinh đọc phần dẫn xong phải hiểu câu hỏi đang hỏi gì, kể cả khi chưa nhìn phương án. Phần dẫn kiểu phát biểu nào sau đây là đúng buộc học sinh đọc bốn câu riêng rẽ, thực chất là bốn câu đúng sai gộp lại và khó phân tích kết quả.
Chỉ một phương án đúng rõ ràng. Không có phương án gần đúng hay đúng một phần. Nếu cần hỏi phương án đúng nhất, phải chắc rằng một chuyên gia môn học sẽ đồng ý ngay với đáp án, không cần tranh luận.
Phương án nhiễu đến từ lỗi sai thật. Phương án nhiễu tốt là kết quả của một lỗi học sinh hay mắc: quên đổi đơn vị, nhầm hai khái niệm gần nhau, áp dụng quy tắc ở chỗ không áp dụng được. Khi học sinh chọn phương án đó, bạn biết ngay em vướng ở đâu. Phương án nhiễu vô lý thì không ai chọn, và câu hỏi thực chất chỉ còn hai hoặc ba lựa chọn.
Các phương án đồng đều về hình thức. Đáp án đúng thường bị lộ vì dài hơn, chi tiết hơn hoặc dùng từ chuyên môn hơn các phương án khác. AI rất hay mắc lỗi này. Các phương án nên có độ dài, cấu trúc ngữ pháp tương tự nhau.
Tránh phủ định và bẫy chữ. Câu hỏi có chữ không, ngoại trừ, sai làm tăng độ khó theo kiểu đọc, không phải theo kiến thức. Nếu buộc phải dùng, in đậm chữ phủ định. Tránh các phương án tất cả các ý trên, không ý nào đúng vì chúng làm nhiễu việc phân tích.
Quy trình soạn câu hỏi cùng AI
Quy trình dưới đây áp dụng khi bạn cần từ mười đến ba mươi câu cho một bài kiểm tra thường xuyên hoặc bổ sung ngân hàng câu hỏi của tổ.
- Liệt kê các yêu cầu cần đạt sẽ kiểm tra, mỗi yêu cầu một dòng, lấy từ kế hoạch dạy học của bạn. Mỗi câu hỏi về sau phải gắn với đúng một dòng.
- Ghi lại những lỗi sai bạn đã thấy học sinh mắc ở phần này, càng cụ thể càng tốt. Đây là nguyên liệu cho phương án nhiễu mà AI không tự biết.
- Gửi AI yêu cầu, nội dung đã học và danh sách lỗi sai; yêu cầu mỗi câu kèm lời giải thích vì sao đáp án đúng và mỗi phương án nhiễu tương ứng với lỗi nào.
- Tự giải từng câu mà không nhìn đáp án AI đưa ra. Đây là bước không được bỏ: nếu kết quả của bạn khác đáp án, hoặc bạn thấy hai phương án đều hợp lý, câu đó phải sửa hoặc loại.
- Đối chiếu thuật ngữ, ký hiệu, đơn vị với sách giáo khoa lớp bạn đang dùng. Sửa mọi chỗ khác cách gọi.
- Chạy bảng kiểm mười điểm ở mục sau cho từng câu, sửa hoặc loại câu không đạt.
- Nhờ một đồng nghiệp cùng môn làm thử năm câu ngẫu nhiên. Người khác thường phát hiện chỗ mơ hồ mà người soạn không thấy vì đã quen câu chữ.
Đừng ngạc nhiên nếu sau bước bốn và bước sáu, chỉ còn khoảng một nửa số câu dùng được nguyên vẹn. Đó là chuyện bình thường. Thời gian bạn tiết kiệm được nằm ở chỗ không phải nghĩ phần dẫn và phương án từ trang giấy trắng, chứ không phải ở chỗ bỏ qua khâu kiểm.
Câu lệnh mẫu cho từng dạng câu hỏi
Các câu lệnh sau viết bằng tiếng Việt, bạn thay phần trong ngoặc. Nên tách yêu cầu thành từng đợt nhỏ năm đến mười câu để dễ kiểm.
- Trắc nghiệm nhiều lựa chọn: Soạn (số) câu trắc nghiệm bốn phương án cho học sinh lớp (số), môn (tên), kiểm tra yêu cầu sau: (dán yêu cầu). Mỗi phương án nhiễu phải tương ứng với một lỗi sai trong danh sách: (dán lỗi). Các phương án có độ dài tương đương. Sau mỗi câu, ghi đáp án và giải thích ngắn vì sao từng phương án nhiễu sai.
- Đúng sai nhiều ý: Soạn một tình huống ngắn liên quan tới (nội dung), kèm bốn nhận định để học sinh xác định đúng hay sai. Các nhận định đi từ dễ đến khó, ít nhất một nhận định đòi hỏi suy luận từ tình huống chứ không chỉ nhớ kiến thức.
- Trả lời ngắn: Soạn (số) câu hỏi mà đáp án là một số hoặc một cụm từ ngắn, chỉ có một đáp án chấp nhận được. Ghi rõ đơn vị hoặc cách làm tròn yêu cầu học sinh tuân theo.
- Nâng mức tư duy: Câu hỏi sau đang chỉ đo nhận biết: (dán câu). Viết lại thành câu đo vận dụng bằng cách đặt kiến thức vào một tình huống quen thuộc với học sinh Việt Nam, giữ nguyên nội dung kiến thức.
- Tự soát: Đóng vai người duyệt đề. Với từng câu dưới đây, chỉ ra: đáp án có thật sự đúng không, có phương án nào cũng có thể đúng không, đáp án có bị lộ vì dài hơn không, phần dẫn có đủ nghĩa khi che phương án không.
Câu lệnh tự soát hữu ích như một lớp lọc thêm, nhưng không thay được bước bạn tự giải. AI đôi khi khẳng định một đáp án sai là đúng với lời giải thích rất trôi chảy, và cũng đôi khi bắt lỗi oan một câu hoàn toàn ổn.
Bảng kiểm mười điểm trước khi đưa câu hỏi vào đề
Dùng bảng này cho mọi câu, dù do bạn soạn hay do AI soạn. Một câu không đạt điểm nào trong năm điểm đầu thì loại hoặc viết lại; năm điểm sau thì sửa.
| Điểm kiểm | Câu hỏi để tự kiểm |
|---|---|
| 1. Đáp án đúng | Tự giải ra cùng đáp án chưa? |
| 2. Một đáp án duy nhất | Có phương án nào cũng có thể chấp nhận được không? |
| 3. Đúng chương trình | Nội dung, thuật ngữ có khớp bài đã dạy và sách học sinh dùng không? |
| 4. Gắn yêu cầu cần đạt | Câu này kiểm tra yêu cầu nào trong danh sách? |
| 5. Đúng mức tư duy | Câu được gắn mức vận dụng có thật sự cần vận dụng không? |
| 6. Phần dẫn đủ nghĩa | Che phương án đi, học sinh có hiểu câu hỏi không? |
| 7. Nhiễu có lý do | Mỗi phương án nhiễu ứng với lỗi sai nào? |
| 8. Không lộ đáp án | Đáp án có dài hơn, khác cấu trúc so với phương án khác không? |
| 9. Ngôn ngữ phù hợp | Có từ nào khó hơn trình độ đọc của học sinh không? |
| 10. Không định kiến | Tình huống có chế giễu vùng miền, giới, dân tộc, hoàn cảnh gia đình nào không? |
Điểm thứ mười hay bị bỏ qua. AI đôi khi tạo tình huống mặc định một vai trò giới, hay lấy ví dụ chỉ quen với học sinh thành phố. Học sinh vùng khó khăn có thể sai câu hỏi chỉ vì chưa từng thấy vật dụng trong tình huống, chứ không vì không hiểu kiến thức. Thay bằng tình huống gần với mọi học sinh trong lớp.
Sau khi dùng: phân tích câu hỏi để ngân hàng ngày càng tốt
Một câu hỏi chỉ thật sự được kiểm khi học sinh làm. Sau bài kiểm tra, việc rất đáng làm là đếm xem mỗi câu có bao nhiêu em làm đúng và mỗi phương án nhiễu có bao nhiêu em chọn. Câu gần như cả lớp đúng có thể quá dễ hoặc bị lộ đáp án; câu gần như cả lớp sai có thể quá khó, có lỗi, hoặc phần đó dạy chưa kỹ. Phương án nhiễu không ai chọn là phương án vô dụng, nên thay.
Bạn có thể đưa bảng thống kê đã ẩn danh, chỉ gồm số câu, số em chọn từng phương án, cho AI để nó tóm tắt những câu đáng xem lại và gợi ý lý do. Lưu ý chỉ dùng số đếm theo câu, không cần và không nên đưa kết quả theo từng học sinh. Việc kết luận câu nào giữ, câu nào sửa vẫn là của giáo viên, vì chỉ bạn biết bối cảnh: hôm đó lớp có bị mất tiết, phần đó có bị dạy vội không.
Ngân hàng câu hỏi của tổ nên lưu kèm thông tin cho mỗi câu: yêu cầu cần đạt, mức tư duy, lần dùng gần nhất, ghi chú sau khi dùng. Theo thời gian, tổ sẽ có một kho câu đã qua thử thách thật, giá trị hơn rất nhiều so với hàng trăm câu mới sinh ra từ máy. Khi nhờ AI soạn thêm, hãy đưa vài câu tốt nhất trong kho làm mẫu để nó bắt chước phong cách và độ khó.
Câu hỏi thường gặp
AI có tự kiểm được đáp án của câu hỏi nó soạn không?
Có thể yêu cầu AI tự soát, và đôi khi nó phát hiện được lỗi. Nhưng AI cũng có thể khẳng định chắc nịch một đáp án sai, hoặc bắt lỗi một câu đúng. Vì vậy bước tự giải từng câu của giáo viên là bắt buộc. Với câu có tính toán, nên tính lại bằng tay hoặc bằng máy tính cầm tay.
Có nên đưa nguyên đề kiểm tra cũ vào AI để nó soạn đề tương tự không?
Đưa đề cũ làm mẫu giúp AI bắt chước độ khó và phong cách, nhưng cần chắc đề đó không chứa thông tin học sinh và không phải đề đang được giữ bí mật cho kỳ kiểm tra sắp tới. Câu mới sinh ra vẫn phải kiểm như mọi câu khác, vì AI có thể chép gần nguyên câu cũ hoặc thay số làm sai bài.
Câu hỏi trắc nghiệm có đo được tư duy bậc cao không?
Có, ở mức độ nhất định, nếu câu hỏi đặt kiến thức vào tình huống mới, yêu cầu suy luận hoặc so sánh. Tuy vậy trắc nghiệm khó đo khả năng diễn đạt, lập luận dài hay sáng tạo. Nên kết hợp với câu tự luận, sản phẩm, thuyết trình để có bức tranh đầy đủ về năng lực học sinh.
Một bài kiểm tra mười lăm phút nên có bao nhiêu câu trắc nghiệm?
Không có con số chung; phụ thuộc độ dài phần dẫn, mức tư duy và lứa tuổi. Cách thực tế là tự làm thử đề, nhân thời gian của bạn lên khoảng hai đến ba lần cho học sinh, rồi điều chỉnh sau lần dùng đầu. Bài kiểm tra thường xuyên nên ngắn, tập trung vào một vài yêu cầu cần đạt.
Có thể dùng AI để soạn câu hỏi cho học sinh khiếm thị hoặc học sinh đọc chậm không?
AI giúp được việc viết lại phần dẫn ngắn gọn, rõ hơn, hoặc chuyển câu hỏi sang dạng đọc to. Tuy vậy điều chỉnh đánh giá cho học sinh khuyết tật cần dựa trên kế hoạch giáo dục cá nhân và trao đổi với gia đình, chuyên gia. AI chỉ hỗ trợ diễn đạt, không quyết định mức điều chỉnh.
Nên xáo trộn câu hỏi và phương án để chống nhìn bài không?
Xáo trộn thứ tự câu và phương án là cách đơn giản giảm nhìn bài, nhiều công cụ làm bài trực tuyến làm sẵn được. Khi xáo phương án, cần chắc không có câu nào dùng các phương án kiểu cả A và B đều đúng, vì thứ tự đổi sẽ làm câu hỏi sai. Kiểm lại đáp án sau khi xáo.