Thầy cô lớn tuổi làm quen AI nhanh nhất khi bắt đầu từ một việc mình đã làm thành thạo hằng tuần, như soạn câu hỏi ôn tập hay viết thông báo cho phụ huynh, dùng giọng nói thay cho gõ phím, và học theo cặp với một đồng nghiệp trẻ. Kinh nghiệm nhiều năm đứng lớp là lợi thế chứ không phải trở ngại: người hiểu học sinh và hiểu bài dạy là người nhận ra nhanh nhất khi máy trả lời sai.
Bài này viết cho giáo viên đã dạy hai ba chục năm, từng trải qua nhiều đợt thay đổi chương trình và công nghệ, và có thể đang thấy áp lực khi nghe đồng nghiệp trẻ nói về AI. Bạn không cần trở thành người giỏi công nghệ. Bạn chỉ cần biết dùng một công cụ cho vài việc cụ thể và biết khi nào không nên tin nó. Phần cuối có gợi ý cho tổ trưởng và đồng nghiệp trẻ muốn hỗ trợ thầy cô lớn tuổi mà không làm ai ngại.
Vì sao kinh nghiệm đứng lớp lại là lợi thế khi dùng AI
AI viết trôi chảy và tự tin, kể cả khi sai. Người dùng ít kinh nghiệm dễ bị giọng văn đó thuyết phục. Ngược lại, người đã dạy một bài hai mươi lần biết chính xác học sinh hay vấp ở đâu, ví dụ nào thì các em hiểu, câu hỏi nào thì cả lớp im lặng. Khi đọc một phiếu bài tập máy soạn, thầy cô có kinh nghiệm thường nhận ra ngay câu quá khó so với lứa tuổi, ví dụ không hợp với học sinh vùng mình, hoặc một lỗi kiến thức nhỏ mà người mới bỏ qua.
Nói cách khác, phần khó nhất của việc dùng AI trong dạy học không phải là bấm nút, mà là đánh giá kết quả. Phần này giáo viên lớn tuổi đã có sẵn. Thứ còn thiếu chỉ là vài thao tác kỹ thuật, và các thao tác đó đơn giản hơn nhiều so với những gì thầy cô đã học qua các đợt đổi mới trước đây, từ soạn giáo án trên máy tính đến dạy trực tuyến trong thời gian giãn cách.
Nhận ra điều này giúp đổi cách nghĩ: thay vì "mình già rồi, không theo kịp", hãy nghĩ "mình là người kiểm định chất lượng, máy là người phụ việc mới vào nghề". Người phụ việc ấy nhanh, chăm, nhưng cần được người có nghề kèm.
Những rào cản hay gặp và cách vượt qua
Gõ phím chậm, chữ trên điện thoại nhỏ. Hầu hết công cụ chatbot phổ biến hiện nay cho phép nói thay gõ trên điện thoại, và bàn phím điện thoại cũng có nút micro để đọc thành chữ tiếng Việt. Có thể phóng to chữ trong phần cài đặt của máy. Nếu mắt mỏi khi đọc câu trả lời dài, nhiều công cụ có chức năng đọc to.
Sợ làm hỏng máy hoặc bấm nhầm. Trò chuyện với chatbot không làm hỏng gì cả. Câu hỏi sai thì máy trả lời sai, bạn hỏi lại là xong. Cách tốt nhất để hết sợ là dành một buổi chỉ để hỏi những chuyện vui, không liên quan đến công việc, như cách trồng một loại hoa hay ý nghĩa một câu ca dao.
Ngại hỏi đồng nghiệp trẻ. Đây là rào cản lớn hơn kỹ thuật. Thực tế, đồng nghiệp trẻ thường cũng muốn hỏi thầy cô lớn tuổi về quản lý lớp, xử lý phụ huynh. Một cuộc trao đổi hai chiều, mỗi người dạy người kia điều mình giỏi, giúp cả hai không ngại.
Lo bị so sánh. Không ai cần biết bạn đang học tới đâu. Học ở nhà, thử trên việc riêng, chỉ mang ra tổ khi bạn đã thấy một cách dùng có ích. Tốc độ học không quan trọng bằng việc dùng đúng và an toàn.
Không biết bắt đầu từ đâu. Bắt đầu từ việc quen tay nhất và tốn thời gian nhất trong tuần của bạn. Đó sẽ là chỗ thấy lợi ích rõ nhất, và cũng là chỗ bạn kiểm kết quả giỏi nhất.
Ba buổi đầu tiên: từng bước cụ thể
Gợi ý dưới đây chia thành ba buổi, mỗi buổi khoảng nửa giờ. Không cần làm liền nhau; mỗi tuần một buổi cũng được.
- Buổi một — mở và hỏi. Nhờ người thân hoặc đồng nghiệp cài một công cụ chatbot lên điện thoại, đăng nhập sẵn. Tập bấm nút micro, nói một câu hỏi bằng giọng bình thường, đọc câu trả lời. Hỏi năm câu bất kỳ. Mục tiêu duy nhất là thấy mình làm được.
- Buổi hai — giao một việc quen. Chọn một việc của tuần, ví dụ soạn năm câu hỏi ôn tập cho bài sắp dạy. Nói với máy đầy đủ: dạy lớp mấy, bài gì, học sinh thế nào, cần mấy câu, mỗi câu ngắn hay dài. Đọc kết quả bằng con mắt người ra đề: câu nào dùng được, câu nào sai, câu nào cần sửa.
- Buổi ba — sửa bằng lời. Lấy kết quả buổi hai, yêu cầu máy sửa bằng những câu như "câu ba khó quá, viết lại dễ hơn", "đổi ví dụ sang chuyện ở chợ quê". Sau ba bốn lượt, so với cách bạn tự soạn: nhanh hơn hay chậm hơn, chất lượng ra sao. Ghi lại để lần sau biết việc này có nên giao cho máy không.
Sau ba buổi, nhiều thầy cô nhận ra AI không đáng sợ như tưởng, và cũng không thần kỳ như người ta quảng cáo. Đó chính là cách nhìn đúng để dùng lâu dài.
Những việc thầy cô lớn tuổi thường thấy có ích nhất
Từ kinh nghiệm chia sẻ trong nhiều tổ chuyên môn, những việc dưới đây hay được giáo viên lâu năm chọn giữ lại sau giai đoạn thử, vì tiết kiệm công mà vẫn kiểm soát được chất lượng:
- Soạn bản nháp thông báo, thư mời phụ huynh, rồi sửa lại cho đúng giọng mình đã quen dùng với phụ huynh lớp.
- Gợi ý câu hỏi ôn tập, câu đố khởi động, trò chơi ngắn đầu giờ để làm mới bài dạy quen thuộc.
- Tóm tắt văn bản hướng dẫn dài, nhất là những văn bản về chương trình mới, để nắm ý trước khi đọc kỹ bản gốc.
- Viết lại một đoạn kiến thức theo cách nói khác, để có thêm cách giải thích cho học sinh chưa hiểu.
- Lên dàn ý bài phát biểu trong lễ khai giảng, ngày Nhà giáo, lễ tri ân học sinh cuối cấp.
- Kiểm chính tả, sắp xếp lại một văn bản đã viết tay rồi đọc vào máy thành chữ.
Việc nên tiếp tục tự làm: nhận xét về từng học sinh, trao đổi với phụ huynh trong tình huống nhạy cảm, mọi quyết định về điểm số. Đó là chỗ kinh nghiệm của bạn không máy nào thay được. Và như mọi người dùng khác, không đưa tên, ảnh hay hoàn cảnh của học sinh vào chatbot công cộng.
Học theo cặp: cách làm trong tổ chuyên môn
Mô hình hiệu quả ở nhiều trường là ghép một giáo viên lâu năm với một giáo viên trẻ thành cặp hỗ trợ hai chiều. Giáo viên trẻ chỉ thao tác, cách viết câu lệnh, cách lưu kết quả. Giáo viên lâu năm góp ý về nội dung: câu hỏi máy soạn có hợp lứa tuổi không, cách xử lý tình huống lớp học có ổn không, tin nhắn gửi phụ huynh có đúng mực không. Cả hai cùng học, không ai là người dạy một chiều.
Để cặp hỗ trợ không thành gánh nặng, nên giữ lịch ngắn và đều: mười lăm phút mỗi tuần sau giờ họp tổ, mỗi lần chỉ một việc. Người trẻ cần kiên nhẫn: đừng cầm máy làm hộ, nên để người lớn tuổi tự bấm, chỉ nói từng bước. Người lớn tuổi cũng nên chuẩn bị trước câu hỏi, ghi ra giấy những chỗ chưa hiểu từ lần trước.
Tổ trưởng có thể ghi nhận các cặp làm tốt trong buổi họp tổ, mời họ chia sẻ một cách dùng thực tế. Điều quan trọng là không biến việc học AI thành chỉ tiêu thi đua hay kiểm tra, vì áp lực đó làm người ngại càng ngại thêm.
Gợi ý cho đồng nghiệp trẻ và tổ trưởng muốn hỗ trợ
Hỗ trợ thầy cô lớn tuổi làm quen công nghệ cần khéo, vì một câu nói vô tình có thể làm người được giúp thấy bị coi thường. Những điều dưới đây được nhiều tổ chuyên môn rút ra:
- Bắt đầu bằng việc người được giúp cần, không phải việc mình thấy hay. Hỏi "tuần này việc gì làm thầy cô mất thời gian nhất?" thay vì giới thiệu một loạt tính năng.
- Đừng cầm máy thao tác hộ; ngồi bên cạnh, nói từng bước, để người học tự bấm. Thao tác bằng tay mình mới nhớ được.
- Tránh thuật ngữ tiếng Anh và tên gọi kỹ thuật. Nói "ô gõ câu hỏi", "nút micro" thay vì những từ người học chưa quen.
- Ghi lại các bước ra giấy hoặc tin nhắn để người học xem lại ở nhà, kèm ảnh chụp màn hình nếu cần.
- Ghi nhận kinh nghiệm chuyên môn của người lớn tuổi ngay trong buổi học: khi thầy cô bắt được lỗi của máy, nói rõ đó là điều người mới chưa chắc nhận ra.
- Tổ trưởng không đưa việc dùng AI thành tiêu chí đánh giá giáo viên; chỉ tạo cơ hội học và chia sẻ, để mỗi người đi theo nhịp của mình.
Một buổi hỗ trợ thành công không đo bằng số tính năng đã giới thiệu, mà bằng việc tuần sau người được giúp tự mở máy làm một việc thật mà không cần gọi ai.
Dặn riêng về an toàn và lừa đảo
Người mới dùng công nghệ thường là mục tiêu của lừa đảo trực tuyến, và giáo viên lớn tuổi không ngoại lệ. Một vài điều nên nhớ: chỉ cài ứng dụng từ kho ứng dụng chính thức của điện thoại, không bấm vào đường dẫn lạ gửi qua tin nhắn hứa "tặng tài khoản AI miễn phí" hay "khoá học AI cho giáo viên được cấp chứng chỉ". Không cung cấp mật khẩu, mã xác nhận cho bất kỳ ai, kể cả người tự xưng là cán bộ Phòng giáo dục hay nhân viên hỗ trợ của công cụ.
Nếu thấy nghi ngờ, hỏi lại đồng nghiệp hoặc người phụ trách công nghệ của trường trước khi làm theo. Khi không chắc một công cụ có an toàn không, ưu tiên dùng công cụ nhà trường đã hướng dẫn. Cẩn thận ở bước đầu giúp bạn yên tâm dùng lâu dài, không phải lo lắng mỗi lần mở máy.
Câu hỏi thường gặp
Gần đến tuổi nghỉ hưu có cần học AI nữa không?
Không bắt buộc, nhưng nếu học được một hai cách dùng giúp giảm việc giấy tờ thì những năm cuối nghề sẽ nhẹ hơn. Nhiều thầy cô cũng thấy dùng AI có ích cho việc riêng sau khi nghỉ hưu, như tra cứu thông tin, viết hồi ký, trò chuyện với con cháu ở xa.
Có nên dùng máy tính hay điện thoại để học AI?
Điện thoại tiện vì luôn có sẵn và dùng được giọng nói. Máy tính tiện hơn khi cần đọc câu trả lời dài hoặc sao chép vào giáo án. Nên bắt đầu bằng thiết bị bạn quen nhất, sau đó mới dùng thêm thiết bị kia.
Nói tiếng địa phương thì máy có hiểu không?
Các công cụ nhận giọng nói hiện nay nhận khá tốt giọng ba miền, nhưng đôi khi sai vài từ địa phương. Đọc lại chữ trước khi gửi, sửa chỗ sai. Nếu máy nhầm nhiều, nói chậm hơn và rõ từng từ thường cải thiện được.
Đồng nghiệp trẻ làm hộ có được không?
Được trong vài lần đầu để bạn xem cách làm, nhưng về lâu dài bạn nên tự thao tác. Nếu luôn nhờ người khác, bạn sẽ không tự dùng được khi cần, và cũng khó kiểm soát dữ liệu mình đưa vào máy.
Máy trả lời sai kiến thức thì có nên báo cho ai không?
Bạn không cần báo cho ai, chỉ cần không dùng nội dung sai đó. Nhưng nên kể với tổ chuyên môn, vì lỗi bạn phát hiện là bài học giúp đồng nghiệp cẩn thận hơn. Đó cũng là đóng góp quý của người có kinh nghiệm.
Có khoá học AI nào dành riêng cho giáo viên lớn tuổi không?
Một số Sở, Phòng giáo dục và trường có tổ chức bồi dưỡng về ứng dụng công nghệ, bạn hỏi nhà trường về kế hoạch hiện hành. Ngoài ra, học theo cặp với đồng nghiệp trong trường thường hiệu quả hơn khoá học chung vì sát với việc thật của bạn.