Trường và giáo viên chỉ nên đăng ảnh học sinh lên mạng khi đã có sự đồng ý của phụ huynh cho đúng mục đích đó, chọn ảnh không làm lộ danh tính hay vị trí của từng em, và sẵn sàng gỡ ngay khi có yêu cầu. Ảnh rõ mặt kèm tên đầy đủ và lớp là loại nên tránh trên trang công khai, dù là ảnh khen thưởng.
Câu hỏi này cấp bách hơn trước vì các công cụ AI ghép mặt, tạo ảnh giả nay ai cũng dùng được. Một bức ảnh hoạt động ngoại khoá dễ thương trên trang của trường có thể bị lấy về và ghép vào nội dung xấu. Bài này đưa ra cách phân biệt ba nơi đăng ảnh, cách chọn ảnh, quy trình duyệt ảnh của trường và việc cần làm khi phát hiện ảnh học sinh bị dùng sai.
Vì sao ảnh học sinh cần thận trọng hơn trong thời AI
Ảnh của một người là dữ liệu cá nhân, và với trẻ em, pháp luật Việt Nam yêu cầu bảo vệ ở mức cao hơn. Bộ luật Dân sự đã quy định việc sử dụng hình ảnh của người chưa thành niên cần có sự đồng ý của cha mẹ hoặc người đại diện. Quy định về dữ liệu cá nhân bổ sung thêm yêu cầu về mục đích, sự đồng ý và quyền rút lại đồng ý.
Trước đây, rủi ro chủ yếu là ảnh bị người lạ dùng lại hoặc tiết lộ nơi trẻ học. Nay thêm một rủi ro mới: ảnh khuôn mặt rõ nét đủ để công cụ AI ghép vào ảnh hoặc video khác. Những vụ ảnh ghép như vậy thường nhắm vào học sinh lớn, có khi do chính bạn cùng trường làm để trêu chọc hoặc bắt nạt, và tổn thương để lại rất lâu. Ảnh rõ mặt, chính diện, độ phân giải cao, lại gắn tên và lớp là nguyên liệu lý tưởng cho việc đó.
Điều này không có nghĩa là trường phải ngừng chia sẻ hoạt động. Phụ huynh muốn thấy con ở trường, trường cần truyền thông, học sinh vui khi thấy mình được khen. Việc cần đổi là cách chọn ảnh và nơi đăng: ít mặt rõ hơn, nhiều hoạt động hơn; ít công khai hơn, nhiều nhóm kín hơn.
Ba nơi đăng ảnh và mức thận trọng tương ứng
Cùng một bức ảnh nhưng đăng ở nơi khác nhau thì rủi ro khác hẳn. Bảng dưới giúp giáo viên quyết định nhanh ảnh nào đi đâu.
| Nơi đăng | Ai xem được | Loại ảnh phù hợp | Tránh |
|---|---|---|---|
| Trang công khai của trường | Bất kỳ ai, kể cả người ngoài, công cụ thu thập ảnh | Ảnh hoạt động chụp xa, từ sau, ảnh tay đang làm, sản phẩm học sinh | Mặt rõ kèm họ tên, lớp; ảnh cận một em |
| Nhóm kín của lớp với phụ huynh | Phụ huynh và giáo viên của lớp | Ảnh hoạt động có mặt các em, ảnh tập thể | Ảnh một em đang khóc, bị nhắc nhở, ảnh thay đồ |
| Trang cá nhân của giáo viên | Bạn bè, người theo dõi của giáo viên | Hầu như không nên có ảnh học sinh | Mọi ảnh nhận ra học sinh, kể cả để khoe lớp |
Trang cá nhân của giáo viên là nơi hay bị bỏ qua nhất. Nhiều thầy cô đăng ảnh lớp với ý tốt, nhưng trang cá nhân không thuộc kênh truyền thông của trường, phụ huynh không đồng ý cho nơi đó, và giáo viên không kiểm soát được ai xem. Muốn chia sẻ niềm vui với lớp, bạn chia sẻ lại bài trên trang của trường, nơi ảnh đã qua duyệt.
Nhóm kín cũng không kín hoàn toàn: bất kỳ thành viên nào cũng có thể lưu ảnh về và đăng nơi khác. Vì vậy nhóm lớp vẫn cần tránh những ảnh mà nếu lan ra ngoài sẽ làm tổn thương một em.
Xin đồng ý của phụ huynh trước khi đăng ảnh
Hỏi một lần đầu năm, nhưng theo từng mục đích. Phiếu đồng ý nên tách rõ: dùng ảnh trong nhóm lớp, đăng trên trang công khai của trường, dùng trong ấn phẩm in, dùng trong video giới thiệu. Phụ huynh có thể đồng ý mục này, từ chối mục kia.
Ghi rõ có kèm tên hay không. Đồng ý cho đăng ảnh hoạt động khác với đồng ý cho đăng ảnh kèm họ tên, lớp. Mặc định nên là không kèm tên trên trang công khai, trừ trường hợp khen thưởng và phụ huynh đồng ý riêng.
Lắng nghe cả học sinh lớn. Với học sinh đủ lớn để bày tỏ ý kiến, nên hỏi các em, nhất là ảnh cá nhân. Quy định về dữ liệu trẻ em hiện hành cũng chú ý đến ý kiến của trẻ từ một độ tuổi nhất định; bạn đối chiếu văn bản hiện hành để biết yêu cầu cụ thể.
Có danh sách học sinh không được đăng ảnh. Giáo viên chủ nhiệm giữ danh sách những em gia đình không đồng ý, hoặc em đang trong hoàn cảnh cần bảo vệ đặc biệt. Người chụp và người đăng của trường phải biết danh sách này trước mỗi sự kiện.
Quyền rút lại đồng ý. Phụ huynh đồng ý đầu năm vẫn có thể rút lại giữa chừng. Phiếu nên ghi rõ cách báo rút lại và trường sẽ gỡ ảnh đã đăng trong thời gian hợp lý.
Chọn ảnh: những chi tiết cần che hoặc tránh
Phần lớn ảnh vấn đề không nằm ở khuôn mặt mà ở chi tiết xung quanh. Trước khi đăng lên trang công khai, người duyệt nhìn kỹ các điểm sau.
- Bảng tên, phù hiệu, tên viết trên vở, cặp sách: nếu thấy rõ họ tên, cắt khung hoặc làm mờ.
- Cổng trường, biển trường cộng giờ tan học: ảnh đưa đón kèm địa điểm và thời gian giúp người lạ biết khi nào trẻ ở đâu.
- Biển số xe của phụ huynh trong ảnh đưa đón, ảnh sự kiện ở sân trường.
- Ảnh trẻ đang thay đồ, tắm, bơi, ngủ trưa: không chụp để đăng ở bất kỳ đâu, kể cả nhóm kín.
- Ảnh trẻ khóc, bị phạt, ngồi riêng một góc: dù chỉ để ghi lại, không đưa lên nhóm.
- Ảnh cận chính diện độ phân giải cao của một em: trên trang công khai, ưu tiên ảnh nhóm, ảnh từ xa, ảnh nghiêng.
- Thông tin vị trí trong tệp ảnh: tắt định vị cho ứng dụng máy ảnh của điện thoại dùng chụp ở trường.
- Màn hình, bảng lớp phía sau có thể hiện danh sách điểm, sơ đồ chỗ ngồi có tên.
Một cách chụp vừa giữ được cảm xúc vừa an toàn: chụp đôi tay đang làm thí nghiệm, nhóm học sinh nhìn từ sau đang quây quanh mô hình, sản phẩm tranh vẽ treo trên tường. Những ảnh này kể được câu chuyện hoạt động mà không phơi khuôn mặt ra công khai.
Quy trình duyệt ảnh trước khi đăng của nhà trường
Quy trình dưới phù hợp với trường có một hai người phụ trách truyền thông. Trường nhỏ có thể gộp vai, nhưng nên giữ đủ các bước.
- Trước sự kiện, người phụ trách nhận danh sách học sinh không được đăng ảnh từ các chủ nhiệm và báo cho người chụp.
- Người chụp dùng thiết bị của trường nếu có; nếu dùng điện thoại cá nhân, chuyển ảnh về thư mục của trường trong ngày và xoá khỏi máy.
- Người phụ trách lọc ảnh: loại ảnh có học sinh trong danh sách, ảnh nhạy cảm, ảnh lộ chi tiết nhận diện.
- Với ảnh đăng công khai, kiểm lại mục đích đã được phụ huynh đồng ý; kèm tên chỉ khi có đồng ý riêng.
- Một người thứ hai, thường là thành viên ban giám hiệu, xem lại bộ ảnh cuối trước khi đăng.
- Sau khi đăng, lưu bản gốc ở kho ảnh của trường có phân quyền, ghi chú ảnh đã dùng ở đâu để khi cần gỡ thì tìm được ngay.
Nếu trường dùng AI để viết lời giới thiệu cho bài đăng, chỉ đưa mô tả hoạt động, không đưa ảnh hay tên học sinh vào chatbot. Lời giới thiệu không cần biết em nào làm gì, chỉ cần biết lớp đã làm gì.
Đưa ảnh học sinh vào ứng dụng chỉnh ảnh, tạo ảnh AI: vì sao nên dừng
Một thói quen mới xuất hiện cùng các ứng dụng AI là giáo viên đưa ảnh lớp vào để làm đẹp, xoá phông, biến thành tranh hoạt hình hay ghép thành video chúc mừng ngày lễ. Sản phẩm thường rất dễ thương và phụ huynh thích. Nhưng mỗi lần tải ảnh lên, khuôn mặt của các em đã được gửi tới máy chủ của một ứng dụng mà giáo viên không đọc điều khoản, không biết ảnh được lưu bao lâu và có được dùng để huấn luyện mô hình hay không.
Nhiều ứng dụng chỉnh ảnh miễn phí sống bằng dữ liệu người dùng; điều khoản của chúng có thể cho phép giữ ảnh tải lên trong thời gian dài. Ảnh khuôn mặt trẻ em, theo cách tiếp cận của pháp luật dữ liệu, cần lý do rõ ràng và sự đồng ý phù hợp khi xử lý, và phiếu đồng ý đầu năm của phụ huynh thường chỉ nói đến việc đăng ảnh, không nói đến việc gửi ảnh cho bên thứ ba để xử lý bằng AI.
Nếu muốn có sản phẩm vui cho lớp, có những cách không cần khuôn mặt thật: nhờ AI vẽ minh hoạ một lớp học theo mô tả chung, cho học sinh tự vẽ chân dung bạn trong giờ mỹ thuật, dùng ảnh tập thể chụp xa đã qua duyệt. Nếu trường thật sự cần dùng một công cụ xử lý ảnh, người phụ trách nên chọn công cụ có điều khoản dữ liệu rõ, ghi vào chính sách của trường và nói với phụ huynh trước. Quy tắc gọn cho giáo viên: không đưa ảnh có mặt học sinh vào bất kỳ ứng dụng AI nào bằng tài khoản cá nhân.
Khi ảnh học sinh bị ghép bằng AI hoặc dùng sai mục đích
Nếu phát hiện ảnh học sinh của trường bị ghép, cắt ghép hoặc dùng trong nội dung xấu, việc đầu tiên là bảo vệ em học sinh: báo ban giám hiệu, liên hệ gia đình một cách kín đáo, không chuyển tiếp ảnh ghép trong nhóm giáo viên hay nhóm lớp, kể cả để "cho mọi người biết". Mỗi lần chuyển tiếp là thêm một bản sao.
Tiếp theo, lưu bằng chứng ở mức tối thiểu cần cho việc báo cáo: đường dẫn, thời gian, tài khoản đăng, giao cho một người được phân công giữ. Gửi yêu cầu gỡ bỏ tới nền tảng mạng xã hội qua chức năng báo cáo nội dung liên quan đến trẻ em; đa số nền tảng có quy trình ưu tiên cho loại nội dung này. Với nội dung nghiêm trọng, nhà trường và gia đình báo cơ quan công an theo quy định.
Nếu người làm ảnh ghép là học sinh trong trường, xử lý theo hướng giáo dục và kỷ luật tích cực, tôn trọng cả em bị hại lẫn em vi phạm, không công khai tên trước tập thể. Sau sự việc, nhà trường rà lại ảnh đã đăng công khai, gỡ những ảnh cận mặt không cần thiết, và nhân dịp đó nói chuyện với học sinh về việc dùng AI tạo ảnh người khác.
Khi phụ huynh yêu cầu gỡ một ảnh, kể cả không có lý do, trường gỡ ngay rồi mới hỏi thêm nếu cần. Đây là cách giữ lòng tin rẻ nhất mà một nhà trường có.
Câu hỏi thường gặp
Ảnh khen thưởng học sinh giỏi có được đăng kèm họ tên không?
Được nếu phụ huynh đồng ý riêng cho việc đăng kèm tên và em học sinh cũng thoải mái. Nên hỏi trước mỗi đợt, vì có em không muốn bị chú ý. Có thể đăng tên mà không kèm ảnh cận mặt, hoặc ảnh tập thể đội tuyển chụp từ xa để giảm rủi ro.
Phụ huynh tự đăng ảnh lớp có con người khác lên trang cá nhân thì trường làm gì?
Trường không kiểm soát trang cá nhân của phụ huynh, nhưng có thể nhắc nhẹ trong nhóm lớp đầu năm: chỉ đăng ảnh của con mình, không đăng ảnh có mặt rõ học sinh khác khi chưa hỏi gia đình em đó. Khi có phụ huynh phàn nàn, giáo viên làm cầu nối để hai bên trao đổi.
Video hoạt động có cần xin phép như ảnh không?
Có, và thường cần thận trọng hơn vì video lộ giọng nói, cử chỉ và nhiều chi tiết hơn ảnh. Giọng nói cũng có thể bị công cụ AI sao chép. Phiếu đồng ý nên nêu rõ cả ảnh và video, video đăng công khai nên ưu tiên cảnh rộng, không cận mặt từng em.
Làm mờ mặt học sinh trong ảnh có đủ an toàn không?
Làm mờ giúp giảm rủi ro khuôn mặt bị dùng lại, nhưng không che được các chi tiết khác như đồng phục, bảng tên, bối cảnh. Ảnh làm mờ cũng kém tự nhiên. Chọn góc chụp không thấy mặt ngay từ đầu thường tốt hơn làm mờ sau.
Giáo viên mầm non có nên gửi ảnh từng trẻ vào nhóm lớp mỗi ngày không?
Phụ huynh mầm non rất muốn thấy con, nên ảnh hằng ngày có giá trị. Cách an toàn hơn là gửi ảnh riêng cho từng phụ huynh qua kênh riêng, hoặc ảnh nhóm hoạt động trong nhóm lớp. Tránh ảnh trẻ đang ngủ, đang thay đồ, đang khóc, và ảnh lộ nhiều chi tiết về một trẻ trước cả nhóm.
Ảnh cũ đã đăng nhiều năm trên trang trường có cần gỡ không?
Nên rà lại theo tiêu chí mới, ưu tiên gỡ ảnh cận mặt kèm họ tên, ảnh không còn rõ có sự đồng ý, và ảnh của học sinh đã ra trường mà gia đình yêu cầu. Không cần gỡ hết; ảnh hoạt động chụp xa vẫn có thể giữ làm tư liệu.